Pòyò é kakadò

De
Publié par

Pòyò é kakadò Le cadre, c’est la cour ! Non pas celle des rois ni des princes, mais celle constituée par un ensemble de cases, où vivaient des gens ordinaires, à qui cependant pouvaient arriver des choses extraordinaires. Des gens qui travaillaient dur et pour qui la solidarité n’était pas un vain mot. Ce qui n’excluait, pour autant, ni rivalité, ni jalousie.


Pòyò é kakadò C’était une période. Fin des années 1950, début des années 1960, en Guadeloupe, sud. À cheval sur un passé colonial encore vivace et l’introduction de la modernité dans la société post-coloniale. Pour se nourrir, il y avait des bananes vertes (pòyò) et des écrevisses (kakadò). Ceux qui habitaient près des rivières et des bananeraies ne risquaient pas de mourir de faim, malgré leur extrême dénuement.


Pòyò é kakadò C’est le regard d’un jeune enfant (l’auteur) porté sur des hommes et des femmes qui ont bercé son enfance et ont contribué à sa construction.


Texte en créole guadeloupéen.


Publié le : mardi 1 janvier 2008
Lecture(s) : 23
Licence : Tous droits réservés
EAN13 : 9782953174601
Nombre de pages : non-communiqué
Voir plus Voir moins
Cette publication est uniquement disponible à l'achat
LAKOU DÈYÈ Opilwen an pé sonjé, adan lèspwi an mwen sa an ka touvé sé lodè. Lodè a mango kabanné, ta fig jòn takté, ta gouyav Lodè a kafé ki ka griyé, ta kako yo ka pilé pou fè baton é ta vanni é ta kannèl osi Opilwen an ka sonjé té tini lodè a katich, ta pak a kochon é ta fimyé osi. Men lodè a konfiti a Man Atis rété é ka dépasé yotout. Opilwen an ka sonjé té tini chanté. Chanté a tout zozyo. Sikriyé. Siflè. Sisizèb. Koukoumangnòk. Po-pyo. Men ta kòk é poul osi. Opilwen an pé sonjé, an ka kwè té tini chanté a rivyè é ta van adan pòyò. Chanté dous an tan a botan. Wonflé lè sété movétan. An fèt on lanné a boulvès. Lagè té ja fini. Men dòt té kay konmansé tibwen toupatou é asi kontinan Lazi. Détwa tan apwé mwen fèt, on gran nonm é bannélo a-y, apwé yo té maché onlo maché, rivé vini mèt a Lachin. Péyi Lafwans té ka di Malgach,
7
Afriken, Algéryen, Tinizyen mèsi sové-y an jan a-y épi bal. Anmenmditan, yo té ka mété Éboué é Chèlchè o Pantéyon. É tout péyi toupatou té ka konmansé chiré an dé é Mériken èvè Ris té désidé fè malkrab, yochak a yo, asi latè. Prèmyé jou an mwen pasé Lakou dèyè. Prèmyé lodè an santi sété ta pousyè é limidité. Manman an mwen té on jennfi ki té ka rété épi manman-y lè i fè mwen adan on kaz a dé pyès pozé asi kat wòch. Asiparé an té ja tèlman anmègdan, ponmoun pa vwè lè an konmansé ralé kalpat é on jou yo enki touvé mwen anba adan pousyè-la. Manman kon-pwann an mò. Papa té anrajé onjan, i mété on bayè douvan pòt a anman. Enki tèt plen chivé an mwen té ka dépasé. Bayè-la rété menm lè manman atou a-y, pwan on tibwèt-a-mori sizé asi kat wòch yo té ka kriyé kaz, lè tisè an mwen fèt. I té séparé-y an dé épi on rido pou té mèt kouch a-y on koté é on tab é dé chèz lòtkoté-la. Sa rèsté konsa touttan nou té la. Sèlbiten, lépligran té ka rédi bwanglé anba kouch-la pou yo té dòmi lèswa é té ka woumèt yo anba kouch-la lajouné. Léplipiti té ka dòmi épi-y, lè papan nou pa té ka vin. Sa ki té ka rivé près toultan.
8
Lakou dèyè té tini non lasa davwa i té ka touvé-y obò rivyè, lwen granchimen é pou té alé la, fò ou té janbé tibwen razyé é pasé anba tras. Pa té tini chimen. Enki bourik té pé rivé la é nonm apyé. I té tini non lasa davwa osi, moun ki té ka rété obò chimen té ka pwan moun la pou dènyé jan dè moun. Moun dèyè. Davwa pa té tini dlo kouran. Pa té tini limyè. Moun té ka jété so an rivyè. Sé kaz-la sété byen a misyé Papal. On misyé ki té ja tini on bèl laj lè an konnèt li. An ka sonjé i té tini on figi nwè vèwni é tout chivé a-y té blan. I té tini onsèl gason ki té ja byen vyé lè an konnèt li, misyé Ijenn. Misyé Ijenn pa té tini timoun men i té mayé épi Man Atis ki li, té tini on gason é on fi. Vyé pè Papal té ka souvanfwa, adan on kaz wotéba épi on galta, la i té ka mété kafé adan gran tré. Sé la i té ka fè pijézyé a-y, é i té ka vini la, lè i pa té vlé ponmoun tigonné-y. Li é madanm a-y Nato ki té ja mò, yo té élivé Solanj, tiboug a Anméli é Pè Lango. Tigason-la té ni on pyès ki té ta-y anba kaz-la é lòt pati-la, i té loué-y ba Man Awti é Fifin. Sété dé gran madanm, lè an touvé mwen konnèt yo. Man Awti té manman Fifin. I dwèt té fè-y jenn davwa lè ou té vwè yo, ou pa té pé di fasil, kilès ki té fi, kilès ki té manman. Onsèl biten, ou té ka vwè tété a Man Awti ka pann jis an lonbrik a-y é i té tibwen pli kochi ki fi-la. Tèt a-y té toujou maré.
9
Ou pa té pé vwè koulè a chivé a-y. Moun té ka di sé davwa i té ka fè soukougnan, tété a-y té ka pann konsa. Men moun-la sitèlman malpalan ! Fifin té toulong é mèg. I té ni chivé dri on koulè gri sal, épi tibwen jòn adan. I dwèt té chabin. Touttan an rété Lakou dèyè an pa jan vwè yo ponyonn fè pon travay. Faktè té ka pasé pòté manda. An ka sonjé apwé sa, Fifin té ka kriyé mwen pou té ay fè konmisyon koté Man Elitè ba-y. An té kay achté luil, mori, zongnon é sika-mant. Sé mwen ki té kay chayé dlo é plen on ti bari yo té tini. Yo té toujou ka ban mwen on sik pou di mwen mèsi. Men sé yomenm ki té kay jété so a-yo adan rivyè ! Andidan kaz a-yo té toujou ka fè nwè. An pa jan konnèt yo wouvè finèt. Lè an té ka antré dépozé konmisyon, on lodè safétida té ka monté an figi an mwen. Yo dwèt té ka fwoté yo épi sa kont doulè. Moun té ka di, sété moun a sòsyé ki té ka sèvi épi sa. Yo té ka mélanjé-y épi dlo béni. Kon Fifin té fouré légliz près touléjou, sa té pé vré. Sa an sav, douvan pòt a-yo, té tini tout pyé rimèd (té-péyi, zèb-a-fè, simékontra, gwoten, lalwé ). É lè nou té tini on pwoblenm, yo té ka ba manman mwen zèb pou té swangné nou. An ka sonjé, yo té ka tòk épi mwen davwa an pa té ka fè jé épi yo é an pa té pè yo nonpli. Tisè an mwen Matiko é titonton an mwen Awsèn té ka
10
pwan plézi, lé maten granbonnè, lè yo pa té ni lékòl, mété on zasyèt épi fouchèt é kouto bréché maré épi zèb, douvan pòt a sé vyé madanm-la. Yo té ka kaché pou té gadé Man Awti, wouvè pòt a-y, lévé wòb a-y é pisé asi makanda-la. Chwaaa Yo té ka pati alakous ka ri é vyé madanm-la té ka kriyé yo tout non é té ka modi yo plen vant a-y. Vyé Pè Papal, Misyé Ijenn é Man Atis, té ka viv ansanm adan on gran bèl kaz an bwa épi on galri. I té tini on gran lakou, la yo té ka mété kafé é kako séché. Misyé Ijenn té vin viv épi papa-y, lè misyé té konmansé pwan laj pou té okipé di zafè a-y ba-y, é apwé madanm a-y té mò. Épi Man Atis ki té on vayan travayèz, yo rivé fè lézafè pwan balan, woufè dòt kaz, fè platin-la touné Mwen, manman mwen é dé tisè an mwen, nou té ka rété owa Man Awti é Fifin. Apwé, té tini on gwo wòch plat é ou té ka touvé on batiman séparé an twa. Pli gran pati-la sété platin a mangnòk-la. Té tini moulen-la on koté é platin-la on dòt. Yo té ka fè chodyè a platin-la chofé pa dèwò épi bwa sèk. Té tini on gwo pyé kennèt anfas a chodyè-la é on gwo pyé kajou jòn épi on tou adan-y owa moulen-la. I té ka sèvi pou présé mangnòk-la lè i té grajé pou té tiré sòs a-y.
11
Soyez le premier à déposer un commentaire !

17/1000 caractères maximum.