Apprendre le polonais par les textes

De
Publié par

Premier ouvrage de ce type permettant d'améliorer rapidement et facilement ses connaissances en polonais. S'adresse à un public francophone de niveau intermédiaire. Conçu pour travailler la compréhension écrite du polonais et enrichir son vocabulaire en polonais à travers 79 textes dans 12 genres littéraires différents, accompagnés à chaque fois d'exercices adaptés. Facile d'utilisation. Testé avec succès auprès des étudiants de l'INALCO à Paris. Cet ouvrage peut être utilisé aussi bien au lycée qu'à l'université.
Publié le : samedi 1 octobre 2005
Lecture(s) : 676
Tags :
EAN13 : 9782296418479
Nombre de pages : 415
Voir plus Voir moins
Cette publication est uniquement disponible à l'achat

Apprendre le polonais par les textes

site: www.librairiehannattan.com diffusion.harmattan@wanadoo.fi e.mail: harmattanl@wanadoo.fr ~ L'Harmattan, 2005 ISBN: 2-7475-9490-4 EAN : 9782747594905

Stanislaw M~dak Boguslaw Biela Cécile Bruley-Meszaros

Apprendre le polonais par les textes

L'Harmattan

L'Harmattan 5-7, rue de l'École-Polytechnique; FRANCE L'Hannattan Hongrie Konyvesbolt Kossuth L. u. 14-16 1053 Budapest Espace L'Harmattan Kinshasa

75005 Paris

L'Harmattan

Italia

L'Harmattan

Burkina Faso

Fac..desSc. Sociales, ol.et P
Adm. ; BP243, KIN XI Université de Kinshasa - RDC

ViaDegliArtisti,15
10124 Torino ITALlE

1200 logements villa96 12B2260 Ouagadougou 12

SOMMAIRE
SOMMAIRE AVAN"T -PROPOS
ABREVIATIONS. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Il

5 7 13 99 121 211 225 261 273 281 325
3 63

1. Textes littéraires 2. Mémoires 3. Essais 4. Journaux intimes 5. Lettres 6. Chan.sons 7. Scénario de film 8. Articles de presse 9. Interventions publiques
1 o. Pub Ii cité. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..

Il. Humour politique ... 12. Littérature pour la jeunesse TABLE DES MATIERES

...

...

...

375 381 413

AVANT-PROPOS
PUBLIC Le manuel Apprendre le polonais par les textes est destiné à un public de francophones de niveau intermédiaire (B 1 selon le Cadre Européen Commun de Référence) voulant poursuivre leur apprentissage de la langue polonaise. En effet, comme prérequis pour l'utilisation de ce manuel, il serait préférable que les apprenants possèdent déjà de solides bases grammaticales, ainsi que quelques connaissances concernant la culture et la littérature polonaise. Destiné à des adultes et à de jeunes adultes, cet ouvrage peut être utilisé aussi bien au lycée qu'à l'université ; nous tenons à mentionner que les textes et exercices proposés ont déjà été testés lors du cours de Stanislaw M~dak à l'INALCO (Institut National de Langues et Civilisations Orientales) à Paris, pendant l'année universitaire 2004-2005. OBJECTIFS Les objectifs principaux de ce manuel sont l'amélioration de la compréhension écrite du polonais et l'enrichissement lexical. C'est pour cette raison que nous avons tenu à présenter pour chaque texte une série de questions de compréhension de texte. Il faut préciser que celles-ci permettent de travailler la compréhension détaillée, sachant qu'il nous paraît indispensable que l'enseignant pose au préalable les questions-type de compréhension globale: Kto mowi ? 0 czym mowi ? Z /dm rozmawia ? Gdzie rozmawia? Kiedy dzieje si~ akcja? Ja/d jest glowny problem / glowny temat tekstu ? Jaki jest typ narracji? etc. Ces questions devront parfois être quelque peu modifiées selon les textes (par exemple dans celui de S. Lem où il n'y a pas de narrateur). Quant à l'enrichissement lexical, il se fera tout au long du travail sur les textes, aussi bien grâce aux défmitions présentées volontairement en polonais, que dans la partie consacrée aux synonymes. Nous signalons que ce manuel peut également servir de base de textes lors d'un enseignement de traductologie, afm de s'exercer à la version. Dans ce cas-là, les questions de compréhension, les défmitions et les synonymes seraient un travail préalable et une aide permettant d'amener les apprenants à une version française des textes proposés en polonais. CHOIX DES TEXTES Les 79 textes présentés sont classés en fonction de leur difficulté et de leur genre littéraire. Nous les avons choisis de manière à ce qu'ils soient assez représentatifs de la culture et de la civilisation polonaises des deux

derniers siècles. Par ailleurs, nous avons absolument tenu à ce que les genres littéraires soient très variés. Nous vous proposons donc 12 types de textes: 1. Textes littéraires 2. Mémoires 3. Essais 4. Journaux intimes 5. Lettres 6. Chansons 7. Scénario de film 8. Articles de presse 9. Interventions publiques 10. Publicités Il. Humour politique 12. Littérature pour lajeunesse Le nombre de textes et de genres littéraires étant élevé, l'enseignant peut sélectionner les textes qui conviendront le mieux aux objectifs de son cours, ou qui correspondront plus spécifiquement au niveau de ses étudiants. UTILISATION DU MANUEL Nous préconisons l'utilisation de ce manuel en classe de langue, et moins, sans l'exclure, pour un travail en autonomie. Pour chacun des 79 textes, le travail autour de celui-ci se décompose en quatre mouvements, euxmêmes subdivisés. La partie appelée Compréhension de texte propose une série de questions permettant de travailler la compréhension détaillée. L'enseignant veillera, au préalable, à poser les questions-type de compréhension globale, rappelées ci-dessus au niveau des objectifs. Dans la partie intitulée Quelques définitions, le paragraphe Le monde des verbes permet à l'étudiant une approche des verbes très détaillée en immersion puisque la construction comme le sens des verbes sont indiqués en polonais. Cet apport lui permettra d'être en mesure par la suite de réutiliser les verbes puisqu'il saura dans quel type de structure ils s'inscrivent. Le paragraphe Proverbes - dictons - expressions apporte des définitions d'expressions idiomatiques en polonais. Nous avons choisi de laisser cette partie en polonais, afm de prolonger le plus longtemps possible l'immersion en langue polonaise, les explications en français n'étant présentées qu'à la fm de chaque texte. 8

Pour la partie Enrichissement lexical, nous avons relevé pour chaque texte les noms, adjectifs, adverbes et autres termes représentant un intérêt pour les apprenants et en avons donné quelques synonymes, pour permettre aux étudiants d'enrichir et de développer leurs connaissances lexicales. Enfm, la dernière partie appelée Commentaires s'articule en deux temps et c'est seulement à ce moment-là que nous introduisons le français car il s'agit d'explications métalinguistiques. Un premier paragraphe appelé Linguistiques propose d'abord dans la rubrique Remarques des indications linguistiques d'ordre général et dans la rubrique Lexique des explications sur le vocabulaire rencontré. Pour certains textes, nous avons également inclus des commentaires d'ordre culturel, au niveau du paragraphe intitulé Culturels. QUELQUES REMARQUES Nous avons insisté sur la construction des verbes (valence/rection) car ce problème essentiel dans l'apprentissage d'une langue étrangère n'est que trop rarement mentionné dans les manuels. Nous avons tenu à développer cet aspect car la connaissance précise des constructions verbales permet le réemploi ultérieur des termes appris, dans des contextes différents. Nous avons également voulu proposer un large choix de synonymes aussi bien pour les noms, les adjectifs que pour les verbes et autres termes, afm d'enrichir le lexique des apprenants. Les synonymes donnés sont très nombreux et différents selon le contexte; le rôle de l'enseignant est donc ici essentiel puisqu'il doit indiquer l'utilisation des termes et les nuances entre synonymes.

9

ABREVIATIONS
bIm: lm. : pogardl. : pot. : przym. : rzad. : wulg. : zn. : zob. : brak liczby mnogiej liczba mnoga pogardliwie potocznie przymiotnik rzadko wulgamie znaczenie/ w znaczeniu zobacz

1. Textes littéraires
1.
Kasi

B.E.O.

- Eurydyko - cicho mowi Hermes - zdradz~ ci tajemnic~ bogow. Orfeusz zginie wkr6tce w podejrzanych okolicznosciach. Wtedy b~dziesz wolna. Weimiesz sobie zdrowego osilka 0 ramionach jak konary d~bu, mlodzienca bez polotu, ale na tyle m~drego, ze nie pragnie rzeczy nieosi~galnych. Nie masz poj~cia jakie to krzepi21ce po Zyciu z utalentowanym mazgajem. Przeczuwam - mowi szybko Eurydyka - ze moi rodacy pr~dzej mnie ukamienuj21 niZ pozwol21 na drugie zam21zpojscie.B~d~ dia nich reklam21poezji, czyms w rodzaju narodowej wdowy. PosadZ2l mnie na skale, abym plotla natchnione wyrocznie albo zamkn~ w swi~tyni, co na jedno wychodzi. A potem umr~ po raz drugi? Jak si~ umiera po raz drugi? W kazdym razie jest to chyba mniej powazne niZ za pierwszym razem. To wszystko slyszy Orfeusz przez ulewn21 ciemnosé. Po raz pierwszy podziwia m21drosé Eurydyki. Czy naprawd~ trzeba umrzeé, aby staé si~ doros~. Otwiera si~ przed nim pejzaz w bazalcie, dostojny spalony las, nieporuszony jak oko wulkanu, wn~trze g~stej materii, spalony od nicosci bl~kit nocy.

-

Opiewalem swity koronacje sionca podroz kolorow od ranka do wieczora a zapomnialem 0 tobie
wiekuista DOCY z. Herbert, HE.O. w: Zeszyty Literackie, 1991 (Rok IX), s.9-10

Compréhension

de texte

Prosz~ wybraé wlasciw~ odpowiedi. 1. Eurydyka b~dzie wolna, poniewaZ : a. zabije Orfeusza b. bogowie wezm~ odwet za nieudane pOZyciemalzenskie Eurydyki c. Orfeusz zginie na palu walki 2. Przyszly m(lZEurydyki b~dzie : a. czlowiekiem z fantazj~

b. c. 3. a. b. c. 4. a. b. c. 5. a. b. c. 6. a. b. c. 7. a. b. c.

m~zczyzn~ sldonnym do placzu mlodziencem bardzo silnym i rozs~dnym Wsp6lziomkowie Eurydyki : nie wyr~zgody najej koIejny sIub usmierc~j~ obrzucaj~c kamieniami pozwoI~jej na drugie zam~6jscie DIa Eurydyki pobyt na skaIe lub zamkni~cie w swi~tyni : jest takim samym cierpieniem jest kar~ latw~ do zaakceptowania ulatwia przepowiadanie przyszlosci DIa Eurydyki powtoma smieré : jest latwiejsza jest jej jeszcze nieznana jest mniej powaZna niz za pierwszym razem Orfeusz: nie slyszy slow Eurydyki z powodu ulewnego deszczu jest oczarowany wied~ Eurydyki zdobyUt przez doswiadczenie zastanawia si~, czy warto teraz umrzeé Niesamowity widok wypaIonego doszcz~tnie lasu widzilwi~ : podsluchuj~cy rozmow~ Orfeusz Eurydyka rozmawiaJ~ca z Hermesem wszystkie postaci uczestnic~ce w rozmowie

Quelques définitions
Le monde des verbes . opiewaé cos < chwaIié cos Iub kogos w spos6b wyszukany i piçkny > . plesé cos < opowiadaé bzdury, glupstwa, androny > . podziwiaé cos < darzyé kogos uznaniem i szacunkiem za jakies jego cechy, np. rozIegl~ wiedz~ Iub nadzwyczajne umiej~tnosci > . posadzié kogos na czyms < pomoc komus gdzies usi~sé, zmusié go do tego Iub poprosié 0 to > . pozwalaé/pozwoIié komus na cos < godzié siç na cos Iub nie pr6bowaé temu przeciwdzialaé> . pragn~é czegos < bardzo chcieé czegos, odczuwaé wielk~ chçé czegos> . przeczuwaé cos < domysIaé si~, ze czegos jeszcze nie widzimy Iub cos jeszcze nie nastgJilo - zaistnieje lub nastgJi> . spalié cos - cos jest spaIone od czegos < uIec zniszczeniu; zniszczyé > . stawaé si~ / staé siç kims < nabieraé / nabraé okresIonych cech > 14

. wychodzié

. ukamienowaé kogos < zabié kogos, rzucaj~c w niego kamieniami . umieraé / umrzeé < przestaé Zyé >
- zob. najedno wychodzi/ wychodzi najedno

>

umiescié kogos w jakims pomieszczeniu tak, aby ta osoba nie mogla z niego wyjsé > . zapominaé / zapomnieé 0 kims < przestaé siç kims interesowaé > . zdradzaé / zdradzié cos komus < wyjawié komus cos, co bylo wczesniej tajemnic~ powiedzieé 0 tym komus innemu / czynié cos jawnym, widocznym > . zgin~é < umrzeé nagle, zwykle w wyniku nieszcz~sliwego wypadku >
Proverbes

. zamkn~é kogos <

- dictons

- expressions

byé czyms w rodzaju ezegos / kogos < byé podobnym do ezegos / kogos lub pelnié podobne funkcje > wychodzi najedno / najedno wychodzi < nie ma rorniey miçdzy jakimis dwiema rzeczami, sytuaejami, wypowiedziami itp. > zdrowy osilek < ktos, kto jest dobrze zbudowany i silny, lecz zazwyczaj malo inteligentny; pot. >

Enrichissement noms

lexical

: w 1m.bozek, bOZyszcze,bostwo . mazgaj : niedol~ga, slamazara, beksa, plaksa . m~drosé : wiedza, rozs~dek, rozum, roztropnosé, inteligeneja . mlodzieniec : mlodzieniaszek, mlodzian, chlopiec ., okolieznosé,-osci : w lm. warunki, uwarunkowania, kontekst, zajscie . pojçcie : idea, wyobraZenie . polot : inteligeneja . reklama ezegos : propagowanie, promoeja, plakat, afisz, plansza, neon . rodak / rodaey : ziomek, wsp6lziomek . swi~tynia : przybytek, dom modlitewny, kosei6l, dom boZy . swit : brzask . tajemnica : sekret ; w zdaniu typu Otaczala go od lat tajemnica : zagadkowosé, tajemniezosé, enigmatyeznosé, niejasnosé . wyrocznia : przepowiednia, proroctwO, wyrok bogow . zamé\.Zpojscie: wyjscie za m~

. bog, bogowie

15

adjectifs
~ dorosla : dojrzala, pelnoletnia ~ dostojny : czcigodny, powamy, szanowany . g~sta : zawiesista, kleista ~ krzepi~ce : wzmacniaj~ce, podtrzymuj~ce ~ m~dry : rozumny, rozs(ldny Il sprytny, chytry . nieosicmalne : niedost~pne, niedoscignione . nieporuszony : nieruchomy

. podejrzane

: niepewne,

wCltpliwe, budZClce w~tpliwosci

~ utalentowany : uzdolniony ~ wiekuista : niesmiertelna, nieskonczona, wieczna

adverbes

. chyba : prawdopodobnie, przypuszczalnie, zapewne, pewnie, moze, byé moze, mozliwe ze . cicho : bezglosnie, bezszelestnie, bezszmerowo ~ pr~dzej : raczej ~ szybko : pr~dko, (po)spiesznie, bystro, wartko, gor(lczkowo . wkr6tce : niebawem, niedlugo, niezadlugo, wnet, rychlo
Commentaires
Linguistiques

Remarques
na jedno wychodzi

- on

utilise l'expression

na jedno

wychodzi

pour

signaler qu'il n'y a pas à proprement parler de différence avec ce que l'on vient de dire ou de mentionner. nie masz poj~cia - lorsqu'on utilise l'expression familière nie masz poj~cia - cela signifie que quelqu'un n'a aucune idée de quelque chose qu'il ne connait absolument pas ; les expressions suivantes sont plus expressives: nie ma najmniejszego poj~cia, nie ma bladego poj~cia (familier). spalone - si les plantes qui poussent sur un sol sont spalone sloncem (lub od slonca), cela signifie que le soleil les a détruit en les brûlant de manière intense pendant un long moment. stala si~ - si une personne ou une chose stala sifl. kimS /ub czymS, l'adjectif doit s'accorder en genre et en nombre avec le sujet de la phraseEurydvka moie staé si~ doroslq. Dans cet exemple, l'adjectif prend la forme de l'instrumental singulier féminin. 16

to wszystko - dans d'autres contextes que dans l'extrait du texte cidessus, le groupe de mots to wszystko peut également être utilisé pour terminer un énoncé afm de souligner qu'il ne reste rien de plus à dire ou à faire. trzeba - on dit que trzeba cos zrobié (il faut faire quelque chose), c'est-àdire qu'il faut remplir certaines conditions pour que quelque chose existe, si l'existence de cette chose dépend de ces conditions.
umrzeé
femme

po raz drugi - il est important de mentionner
dévouée d'Orfeusz

qu'Eurydyka

- est

- la

morte d'une

piqûre

de vipère.

wieezor - le nom wieczor, dans le sens de pora mi~dzy zmierzchem a noc~ a deux variantes au génitif singulier: do wieczoru ou do wieczora.

Lexique
dorosla - ici employé en tant que nom; dans le sens de czlowiek dojrzaly, pernoletni. dostojny las - ici au sens figuré; comparer avec les synonymes de l'adjectif dostojny. polot - en général dans les expressions suivantes: laos bez polotu/ktos z polotem/ktos pelen polotu/ktos robi cos z polotem/ktos mowi z polotem/ktos obdarzony polotem (absencje de pluriel). rzeez nieosi~galna - le mot rzecz peut concerner n'importe quel objet, événement, état, etc., si l'on ne veut pas ou si l'on ne peut pas nommer quelque chose plus précisément, comme c'est le cas dans la prise de parole d'Hermes adressée à Eurydyka. w kaZdym razie - expression permettant de souligner de manière plus précise ce qui a été dit ou permettant de conclure sur un point abordé précédemment. wiekuista Doey - avec une touche de pathétisme - niezmiennie taka sama, trwala, odwieczna, ustawiczna, ciqgla, stala.

17

2.

Podroie do Polski

Zelazowa Wola. Tu stala kolyska Fryderyka Chopina. Sto kilkadziesi=tt lat temu. Nie mozemy sobie nawet wyobrazié, jak wtedy wygl=tdalo to miejsce. Jak wygl=tdala Zelazowa Wola, kiedy stal tu jeszcze palac zamieszkiwany przez rodzin~ Skarbkow, kiedy panowal tutaj oZywiony ruch. Podworze i ogrod palacowy peine byly najrozmaitszych tigur, dzieci, doroslych, domownikow, nauczycieli. Byly jakies kontakty z wsi=t, jakies gospodarstwo, plugi, konie, krowy, stodoly i stogi siana. Nic nie zostalo z tego Zycia. Jak powiedzialem, trudno jest nam sobie nawet wyobrazié to dawne oZywienie. Zelazowa Wola przechodzila burzliwe losy, jej dzieje jak dzieje calej Polski peine s=tniepokoj=tcych zdarzen i niewytlumaczonych upadkow. W dziewi~tnastym wieku zapomniano 0 tej miejscowosci. Rozsypywala si~ ona w proch, niby trumna. Poiary, ruiny i nieudolnosé niszczyly ten dwor i oficyny. Malo kto juz pami~tal nie tylko wysokiego i chudego nauczyciela j~zyka francuskiego, ktory si~ tu kr~iI przez lat par~, ale i samych wlascicieli, kt6rych scigala tragiczna Nemezis. J. Iwaszkiewicz, Podroie do Polski, Warszawa 1977, s.39

-

-

Compréhension

de texte

Proszç wybraé wlasciw,!:odpowiedZ. 1. Autor wspomien opisuje miejsce urodzenia Fryderyka Chopina : d. na podstawie dokument6w e. z wyobraZni f. z informacji przekazanych mu przez kogos 2. Obok palacu zamieszkiwanego przez rodzinç Skarbkow : a. bylo gospodarstwo roIne b. byly budynki gospodarcze c. byl ogr6dd. d. byly oficyny 3. Sto piçédziesi'!:t lat temu w palacu Skarbk6w : a. panowal oZywiony ruch b. dokonywaly siç niepokoj,!:ce zdarzenia c. zdarzaly siç poZary 4. Nauczycieljçzyka francuskiego : a. wciélZzamieszkuje palac rodziny Skarbkowb b. byl tam obecny w dziewiçtnastym wieku c. dopiero teraz przypomina sobie niszczej'lCYdwor 5. Przyczyn,!:upadku dworu : 18

a. b. c. 6. a. b. c.

bylo opuszczenie go przez wlascicielib. byla ingerencja tragicznej Nemezisc. byly kolejne wojny tocnt:ce si~ na terenie Polski WlaScicieli palacu : jüZ nikt nie pami~ta pami~taj'ljeszcze niekt6rzy ludzie pami~ta tylko autor tego tekstu

Quelques

définitions

Le monde des verbes . kr~cié si~ < poruszaé si~, byé w danym miejscu i uczestniczyé w Zyciu, przemieszczaé si~ w jakiejs przestrzeni z miejsca na miejsce, zwykle w jakims celu > . niszczyé < uszkadzaé w znacznym stopniu i doprowadzaé do tego, ze jakas rzecz przestaje istnieé, staje si~ bezuZyteczna > . oZywiaé - oZywienie czegos < stan zwi~kszonej aktywnosci w jakichs dzialaniach > . pami~taé < przywolywaé w mysli rzeczy takie jakie one kiedys byly > . panowaé < istnieé i byé wyraZnie widoczny lub odczuwany > . przechodzié cos < doswiadczaé / doswiadczyé, poznaé jakies zdarzenia lub sytuacje, zwykle nieprzyjemne lub niebezpieczne, uczestniczyé w nich > . rozsypywaé si~ w cos < rozpadaé si~ na drobne kawalki > . staé < znajdowaé si~ gdzies w pozycji pionowej > . scigaé < pod~é za kims w jakims kierunku, przesladowaé kogos > . wygl'ldaé - cos wyghtda < mieé okreslone cechy i sprawiaé jakies wraZenie > . wyobraZaé sobie / wyobrazié sobie < stwarzaé w myslach obraz czegos, co nie istnieje lub czegos, czego nie widzimy w danej chwili > . zamieszkiwaé - zamieszkiwany < mieszkaé w jakims budynku lub zajmowaé jakis teren > . zapominaé / zapomnieé 0 czyms < przestaé sobie cos uswiadamiaé > . zostawaé / zostaé - cos zostalo z czegos < nie zniszczyé si~, nie zuZyé si~, istnieé nadal >

Proverbes

-dictons -expressions
19

rozsypywaé si~ w proch < przestaé istnieé >

Enrichissement noms

lexical

. domownik : mieszkaniec, czlonek rodziny, wspollokator, pracownik domowy . dwor : zob. palac ~ dzieje : historia, przeszlosé, koleje, wydarzenia, wypadki, zdarzenia ~ figura/figury : pos~, statua, pomnik ~ gospodarstwo : obejscie, zagroda, domostwo, gospodarka ~ kolyska : dziecinne lozeczko, kolebka . kontakt : I~cznosé, stycznosé, zwi~k, znajomosé ~ los/losy : tylko w liczbie pojedynczej - przeznaczenie, fatum; rzad. fortuna, przypadek, traf; w liczbie mnogiej - dzieje, historia ~ miejsce : okolica, obszar, teren, terytorium ~ miejscowosé : miasteczko, miescina ~ nauczyciel : pedagog, dydaktyk, instruktor, trener, mistrz ~ nieudolnosé : nieporadnosé, niezdarnosé ~ oficyna/oficyny : budynek ~ ogrod : park ~ palac : dwor, zamek, zameczek, rezydencja, gmach ~ podworze : podworko ~ poZar : ogien, plomien, rzad pozoga ~ proch: zob. rozsypywaé siç w proch ~ rodzina : krewny, krewniak, powinowaty, bliscy, familia, klan, dom ~ ruina: upadek ~ stog : stos ~ upadek : koniec, klçska, zaglada, ruina, kres, schylek ~ wies : wioska, siolo, osiedle, osada, przysi6lek ~ wlasciciel : posiadacz ~ zdarzenie : wydarzenie, przygoda, przeZycie, epizod, zajscie, incydent, fakt, historia ~ Zycie : byt, istnienie, egzystencja, Zywot
adjectifs ~ burzliwe : gor~ce, gwahowne, ostre, niespokojne, oZywione ~ chudy: szczuply, smukly, wysmukly, cienki, suchy, mizemy ~ dawne : minione, poprzednie, ubiegle, zeszle, odlegle, byle, stare ~ dorosly / dorosli : pemoletni, czlowiek dojrzaly ~ najrozmaitsze : wszelki 20

~ niepokoj~cy : niesamowity ~ niewytrumaczony : niewyjaSniony, niezrozumialy ~ oZywiony : burzliwy, gor~cy, intensywny, Zyj~cy, obdarzony Zyciem ~ palacowy : przymiotnik od rzeczownika palac ., peine: wypelniony, zapemiony, przepelniony . tragiczna : okropna, straszna, straszliwa, przeraZaj~ca, zIa . wysoki : rosly, postawny, wyrosni~ty adverbes . malo kto + czas. : niewiele, niedu:lo osob . trudno : nielatwo, ci~Zko, nielekko, m~c~co, forsownie, wyczerpuj~co . wtedy : kiedys, nie teraz, w tym czasie, w tamtym czasie, w owym czasie, wowczas, wtenczas, rzad naowczas, rzad pod6wczas, w swoim czaSle

autres ~nie tylko ... ale i ... : niejedynie, nie wylllcznie . par~Ilicz.! : kilka

Commentaires Linguistiques Remarques
przechodzié/przejsé l'expression przechodzié/przejsé cos est généralement utilisée avec un sujet animé; ktos przeszedl cos, dans le sens de odbyl cos, przeiyl cos ou doswiadczyl tego. Une institution, un endroit, un pays, etc. peuvent subir ce type d'événements désagréables et dangereux.

Lexique
pluriel uniquement - dans le sens de stosunki comme par exemple dans une phrase du type Utrzymywaé z kims kontakty. malo kto - on utilise cette expression, ainsi que la tournure malo co pour souligner qu'une action ou une situation a un rapport avec un nombre restreint de personnes (dans le cas de l'expression malo kto) ou de choses (dans le cas de la tournure malo co). Voici d'autres expressions combinées avec l'adverbe malo qui restreint le nombre de personnes concernées par Ie phénomène: malo kiedy, malo gdzie, malo ktory, malo

kontakty - au pluriel - le plus souvent dans le sens de znajomosé ; au

21

tego, malo ciekawy, malo interesujqcy, malo nie, malo stanowczy, wart, malo wainy, malo wyrazisty, malo zajmujqcy, malo znaczqcy. odosobnienia <wi~zienie
.>;

malo

miejsce - mot également utilisé dans les tournures suivantes: miejsce
miejsce pracy <posada.>; miejsce wiecznego

potf3Jienia <pieklo .>;miejsce wiecznego spoczynku < cmentarz > palacowy adjectif dérivé du nom palac utilisé le plus souvent dans des expressions du type: palacowy dziedziniec, palacowa brama, strai palacowa, palacowe komnaty, palacowy przepych, palacowi dworzanie ; également utilisé dans des tournures avec le nom przewrot et ceci dans le sens du renversement d'un dirigeant ou d'une autre personne gouvernant l'état (sans changement de système gouvernemental). rodzina - en plus du nom rodzina, il existe également le lexème rod qui englobe les personnes descendant d'un même ancêtre (de sexe masculin), plusieurs générations de personnes toutes descendantes du même ancêtre; dynastia, dom, linia. Expressions les plus courantes: protoplasta rodu, wywodzié si~ z jakiegos rodu, potomek jakiegos rodu, rod krolewski, magnacld, etc. rozsypywaé si~ w proch - l'expression rozsypywaé si~ w proch équivaut également à d'autres tournures idiomatiques comme: obrocié si~, zamienié si~ w proch En se combinant avec les verbes obrocié si~, zamienié si~, l'expression a une signification proche de la tournure tirée du texte rozsypywaé/rozsypaé si~ wproch. sobie - de manière formelle, cette forme dative ou locative du pronom si~ fonctionne également comme composante de quelques verbes, par exemple: wyobraiaé sobie, radzié sobie ; également dans les expressions suivantes: niczego sobie, tak sobie, tald sobie, etc. tylko - quelques autres expressions avec le terme tylko : tylko co, tylko czekaé ... jak/kiedy..., tylko patrzeé, tylko spokojnie, tylko tego brakuje, etc. upadek/upadki - terme polysémique; voir les synonymes ci-dessous ainsi que ceux qui suivent: zepsucie, rozklad, deklasacja, podupadanie, pauperyzacja, deprecjacja, colanie si~, prymitywizacja, wulgaryzacja.

-

Culturels Nemezis - Némésis. Dans la mythologie grecque, déesse de la vengeance des dieux. Par son action justicière, elle personnifie, rythme et équilibre le destin des hommes.

22

3.

Cesarz

Ostatnill rund~ przeehadzki Hajle Sellasje odbywa juz samotnie. W parku robi si~ jasno, rzednie mgla, w trawie zapalaj~ si~ sloneezne Swiatla. Cesarz rozmysla, jest to ezas ukladania taktyki i strategii, rozwi~zywania lamigl6wek personalnyeh i szykowania nast~pnego ruehu na szaehowniey wladzy. Zgl~bia tresé meldunkow dostarezonyeh przez donosieieli. Malo rzeezy wamyeh, oni najez~seiej donosq jeden na drugiego. Nasz pan ma wszystko zanotowane w glowie, jego umysl to komputer, ktory przeehowuje kazdy szczegol, oajmniejszy drobiazg b~ie zapami~tany. W palaeu nie bylo iadnego biura kadr, teezek ani aokiet. To wszystko cesarz nosü w swoim umysle, ealll najtajniejsz~ kartotek~ ludzi elity. Wid~ go teraz, jak idzie, przystaje, podnosi do gory twarz, jakby pogrllZyI si~ w modlitwie. DoZe,wybaw mnie od tyeh, co ezolgajlte si~ na kolanaeh skrywajlt noi, ktory eheieliby wbié w moje pleey. Aie co Pan BOg moZe pomoe? Wszysey ludzie otaezaj~ey eesarza sit wlasnie taey - na kolanaeh i z noum. Na szezytaeh nigdy nie jest eieplo. Wiejltlodowate wiehry, kazdy stoi skulony i musi pilnowaé si~, zeby s~siad nie strlteil go w przepasé. R. Kapuscmski, Cesarz, Warszawa 2000, s.15-16.

Compréhension

de texte

Prosz~ wybraé wlasciw~ odpowiedZ. 1. Cesarz odbywal przechadzk~ : a. 0 zmierzchu b. noc~ c. 0 swicie 2. Cesarz zastanawia si~ : a. nad wczesniej podj~tymi decyzjami b. nad posuni~ciami planowanymi w najblizej przyszlosci c. nad stosunkami panuj~cymi w srodowisku swoich wsp6lpracownik6w 3. Cesarz gromadzi waZne informacje : a. na dyskietkach b. w meldunkach c. we wlasnej glowie 4. 0 Zyciu i pogl~dach swych wsp6lpracownikach cesarz: a. dowiadywal si~ od szefa dzialu spraw osobowych b. zasi~gal informacji z dokument6w i kartotek prowadzonych na dworze 23

c. 5. a. b. c. 6. a. b. c.

wiedzial wszystko, bowiem mial znakomiUi pami~é Podczas przechadzki cesarz: modli si~ 0 wlasne bezpieczeiistwo zastanawia si~ nad sposobem zlikwidowania przeciwnik6w prosi przeciwnik6w 0 litosé Wladcy b~d~cy na szczytach wladzy boj~ si~ : niskich temperatur oraz zimnego wiatru ataku przeciwnik6w i ewentualnej smierci skulonych i zzi~bni~tych s~siad6w

Quelques définitions
Le monde des verbes . czolgaé si~ na czyms < posuwaé si~ na prz6d, le~c na brzuchu i odpychaj~c si~ lokciami i kolanami > . donosié na kogos/donoszenie na kogos <informowaé kogos 0 czyms oskarZaj,!c inn,! osob~, zawiadamiaé, komunikowaé denuncjuj,!c . dostarczaé cos/dostarczone < sprawiaé, aby cos znalazlo si~ w pewnym miejscu, sprowadzaé cos komus > . kulié si~/skulié si~/skulony < zginaé lub chowaé ramiona, nogi, glow~ itp. tak, aby byly mniej widoczne > . musieé < wyraZaé ch~é lub zamiar zrobienia czegos > . nosié cos w czyms < zachowywaé w pami~ci, nie rozstawaé si~ z czyms, mieé cos stale w pami~ci > . notowaé/zanotowaé cos < zapisywaé cos w calosci lub w skr6cie, robi,!c notatk~ > . odbywaé cos < wykonywaé cos w pewnym miejscu lub czasie > . otaczaé kogos < znajdowaé si~ wok6l kogos, spotykaé si~ z kims co dzien, pracowaé z kims, przebywaé w czyims towarzystwie > . pilnowaé si~ < bardzo uWaZaéna to, co si~ robi> . podnosié cos < patrzeé do g6ry, zwykle kieruj,!c wzrok na kogos lub na cos> . pogr'lZaé si~ w czyms < przeZywaé cos bardzo intensywnie > . przechowywaé cos < trzymaé cos gdzies lub magazynowaé > . przystawaé < zatrzymywaé si~ na chwil~ > . robié - cos si~ robi < cos zaczyna byé > . rozmyslaé < poswi~caé jakiejs osobie lub rzeczy swoj,! uwag~ przez dluzszy czas, mysl~c 0 niej >
24

rozwi~aé - rozwi~anie < znajdowaé rozwi'lZ3.I1ieczegos np. zagadki, zadania, krzyz6wki > . rzedn~é - cos rzednie < stawaé siç rzadkie lub rzadsze, niZ to co wczesniej bylo > . skrywaé cos < trzymaé cos w ukryciu, nie pokazywaé czegos > . str~cié kogos w cos < uderzyé w kogos tak, aby dana osoba sk~ds spadla > . szykowaé - szykowanie < przygotowywaé siç do czegos lub planowaé cos zrobié > . ukladaé - uldadanie < tworzyé cos (jak~s calosé) zjakichs element6w > . wbijaé/wbié cos w cos < zaglçbié cos w czyms, UZywaj~c sily lub dokonaé tego za pomoc~ uderzenia > . wiaé < przemieszczaé siç zjak~s sil~ i pr~dkosci~ zwykle 0 wietrze > . wybawiaé/wybawié kogos od czegos < uwalniaé/uwolnié kogos od czegos > . zapalaé si~ < zaczynaé si~ blyszczeé; dotyczy swiatla, blask6w, iskier> . zapamiçtywaé/zapamiçtaé - zapami~tany < zachowywaé cos w pamiçci, nie zapominaé > . zglçbiaé cos < studiowaé cos i poznawaé to cos gruntownie > Proverbes dictons expressions czolgaé siç na kolanach < posuwaé siç do przodu na kolanach > donosié jeden na drugiego < denuncjowaé siç, oskarZaé siç wzajemnie > jego umysl to komputer < ktos 0 niezwyklej pamiçci > nosié cos w umysle < pamiçtaé stale 0 czyms > notowaé cos w glowie/mieé cos zanotowane w glowie < zapami~tywaé cos >; czçsciej: notowaé cos w pamiçci

.

-

-

Enrichissement noms

lexical

~ ankieta/ankiety : kwestionariusz, deklaracja, blankiet, druk, druczek ~ biuro czegos : kancelaria, sekretariat, ur~d, instytucja ~ czas czegos : pora, chwila, moment ~ donosiciel : denuncjator, szpieg ~ drobiazg : zob. szczeg61 ~ kartoteka : zob. teczka/teczki 25

~ lamigl6wka : zagadka, ~ meldunek : doniesienie, informacja ~ mgla : tuman, opary ~ modlitwa : prosba ., przechadzka : spacer, w((dr6wka, przechadzanie si~ ~ przepasé : otchlan, gl((bia, czelusé, rozpadlina, urwisko ~ ruch : kierunek, akcja ~ runda : faza, etap ., rzecz : sprawa, kwestia, temat, zagadnienie, problem, informacja ., strategia : zob. taktyka ., szczeg61 : detal, drobiazg, niuans, drobnostka, blahostka, bagatela ., szczytlszczyty : wierzcholek, czubek ~ swiatlo/swiatla : blask, jasnosé, odblask, blysk, blysni~cie, skrzenie siç, refleks, lsnienie, poblask, polysk
., taktyka : metoda, spos6b, system, srodek

. teczka/teczki : kartoteka, dokumentacja; w lm. - akta, materialy ., tresé : istota, sens, sedna, j~dro, kwintesencja, esencja, mysl ., twarz : oblicze ., umysl : rozum, intelekt, inteligencja, umyslowosé, glowa, m6zg ., wicher / wichry : sztorm, wiatr ., wladza : kierownictwo, zwierzchnosé, dow6dztwo, komendantura adjectifs ., cala: calkowita, kompletna ., lodowate : mrofue, zimne ., najmniejszy : najmniej istotny, najmniej znac~cy, nieistotny ., nast~pny : najblizszy, kolejny, przyszly . ostatnia : najnowsza, najswiezsza, swieZa, niedawna ., personalne : osobiste ., waZne : znac~cy, niebagatelny, nieblahy, zasadniczy, w~zlowy, decyduj~cy, kluczowy, priorytetowy, kapitalny, Zywotny, wyj~tkowy, specjalny, szczeg6lny, niezwykly, niepowszedni, niepospolity, nadzwyczajny, epokowy, przelomowy, zwrotny, pami~tny adverbes
., jasno : widno ., malo: niewiele, nieduzo, troch~, odrobin~, nieco, minimalnie

. samotnie : samotniczo 26

Commentaires Linguistiques Remarques
Doze - l'utilisation dans le texte du mot Boze souligne l'émotion de la déclaration. En polonais, à part la forme du vocatif mentionnée ici, il existe également d'autres possibilités de mises en relief de mots ou d'énoncés, caractérisées par l'émotion et reprenant le nom Bog, comme par exemple: 0 Boze, moj Boze, Boze drogi, na Boga, na miry Bog, jak mi miry Bog, u Boga Ojca, pozal si~ Boze. musieé - il est important de se souvenir que le verbe musieé combiné avec un autre verbe à l'infinitif peut signifier: z pewnosciq, prawdopodobnie, przypuszczalnie. Par exemple: Ta musialo byé wzruszaj~ce spotkanie/To musza byé oni, a nie Ido inny. personalny - l'adjectif personalny est également employé en polonais comme nom et désigne en polonais familier le directeur des ressources humaines d'une institution. robi si~ - on emploie des formes impersonnelles du type robi si~ lorsque l'on veut soit indiquer qu'un phénomène s'est produit quelque part, par ex. pi~kny wieczor si~ robi, od Idlku dni robi si~ bardzo zimno, etc. soit indiquer l'apparition de quelque chose, par ex. zimq robi si~ szybko ciemno, w tej dzielnicy robi si~ coraz bezpieczniej. rzeez - le mot rzecz peut concerner n'importe quel objet, événement, état, etc., si l'on ne veut pas ou si l'on ne peut pas nommer quelque chose plus précisément.
szezyty

- dans

la phrase

Na szczytach

nigdy nie jest cieplo,

le nom szczyty

employé au pluriel désigne ceux qui ont un pouvoir sans limite et qui sont parvenus au sommet de leurs aspirations dans leur domaine. takiltaey - le terme tald/tacy se réfère en polonais familier à une personne/des personnes dont les caractéristiques ont été mentionnées précédemment, comme dans la phrase suivante: Boze, wybaw mnie od tych, co czolgajqc si~ na kolanach skrywajq noz, ktory chcieliby wbié w moje plecy. Il faut donc comprendre que l'empereur est entouré de personnes sans caractère, lâches, rancuniers et à qui on ne peut pas faire confiance. wszyscy - le mot wszyscy utilisé comme nom désigne toutes les personnes d'un groupe, un ensemble de personnes; seulement au pluriel. Ce nom se décline comme un adjectif, donc: wszystldch, wszystldm, wszystkimi, etc. Faire attention à la syntaxe: en polonais tout est au pluriel, le terme wszyscy, le verbe et l'attribut: Wszyscy sq tacy. 27

wszystko - le terme wszystko utilisé comme nom désigne des choses, des affaires en général. Il est important de se souvenir qu'il se décline comme un adjectif, donc wszystldeg09 wszystldemu9 wszystldm. On le trouve dans les expressions suivantes: przede wszystldm, nade wszystko, to wszystko, po wszystldm, nie ze wszyst/dm, mimo wszystko, wszystko jedno, etc. Lexique elita - milieu composé de personnes riches et cultivées, ayant de l'influence, une bonne formation et occupant des postes privilégiés dans une société donnée; terme généralement utilisé dans les expressions suivantes: elita umyslowa, polityczna, kulturalna, etc.

pluriel; comp. kadra - groupe, cercle Il équipe. lamiglowka - dans ce contexte: problème difficile à résoudre, tâche difficile et compliquée, affaire confuse. nasz pan - ici: maître. ruch na szachownicy wladzy - décision politique adéquate qui devrait permettre d'atteindre l'objectifvisé ; au sens figuré. rzedn~é - il existe également rzednieé, mais moins fréquent. sloneczne Swiatla - au sens figuré; généralement utilisé dans des
expressions composées d'un nom au singulier

kadry - mot familier défmissant le service des ressources humaines qui a en charge le recrutement et de la gestion du personnel; seulement au .

- sloneczne

Swiatlo.

wiatry - nom au pluriel qui est également utilisé dans les tournures suivantes: pomyslne, przychylne, szcz~sliwe wiatry to warunki sprzyjaj~ce czemus.

28

4.

Beban

Sion jest naprawd~ duZy, ma przenikliwe, Swidruj~ce spojrzenie i milczy. Nie wiemy, co si~ w jego pot~znym Ibie dzieje, co zrobi za sekund~. Stoi chwil~, a potem zaczyna si~ przechadzaé mi~dzy stolami. Przy stolach martwa cisza, wszyscy sied~ znieruchomiali, sparaliZowani. Nie moma si~ ruszyé, bo a nuz wyzwoli to jego furi~, a jest szybki, przed sloniem si~ nie ucieknie. Z drugiej strony, sied.qc nieruchomo, czlowiek wystawia si~ na jego atak: ginie si~ zmiaZdionym nogami olbrzyma. Wi~c sion przechadza si~, patrzy na zastawione stoly, na swiatlo, na zmartwialych ludzi. Widaé po jego ruchach, po kolysaniu glowy, ze waha si~, ci~gle nie moze podj~é decyzji. Trwa to i trwa w nieskonczonosé, cal~ lodowa~ wiecznosé. W pewnym momencie chwytam jego spojrzenie. Patrzyl na nas uwamie, ci~Zko, byla w tych oczach jakas gl~boka, nieruchoma pos~pnosé. (...) W ciszy wszyscy rozeszli si~ do lepianek, a chlopcy pogasili na stolach swiatlo. Byla jeszcze noc, ale zbliZala si~ najbardziej olSniewaj~ca chwila w Afryce - moment switu. R. Kapuscmski, Heban, Warszawa 1998, s.341

Compréhension

de texte

Proszç wybraé wlaSciw~ odpowiedZ. 1. Wyraz oczu slonia jest: a. badawczy, ostry i czujny b. niewyraZny, rozmazany i malo przejrzysty c. ukryty, zamaskowany i trudny do uchwycenia ludzkim wzrokiem 2. Reakcjç slonia moma : a. z gory przewidzieé, domniemywaé oraz wyczuwaé b. okreslaé po ruchachjego lba c. defmiowaé po sposobie chodzenia mi~dzy stolami 3. Kiedy sIon wykonuje swoje pierwsze kroki, sie~cy przy stolach : a. zaczynaj~ szybko gestykulowaé i pr6buj~ go odstraszyé b. pozostaj~ przy stolach bez ruchu c. zaczynaj~ przerailiwie krzyczeé i wykonuj~ obronne gesty r~kami 4. W obronie przed atakiem slonia najlepiej : a. nie podejmowaé z.adnych decyzji b. uciekaé c. oczekiwaé spokojnie na jego atak d. zdaé siç na lask~ losu 5. SIon przechadzaj~cy si~ miçdzy zastawionymi stolami : a. decyzj~ ataku podejmuje natychmiast 29

b. c. 6. a. b. c. d. 7. a. b. c. 8. a. b. c.

nie moze si~ zdecydowaé na atak niczego zlego nikomu nie robi Obecnosé i zachowanie slonia s~ : obserwowane przez wszystkich chlopcow lekcewaZone przez uczestnik6w biesiady ignorowane przez wszystkich sledzone z wyjfltkowfl uwagfl przez narratora SIon atakowal : 0 swicie z chwilfl rozpocz~cia si~ afiykanskiej nocy 0 zmierzchu Uczestnicy biesiady w obecnosci pos~pnego slonia to : mieszkancy jednej z dzielnic wielkiego afiykaiiskiego miasta miejscowi wiesniacy zamieszkujflcy ubogie afiykanskie chatki poluj~cy na slonie amatorzy kosci sloniowej

Quelques définitions
Le monde des verbes chwytaé cos < odbieraé jakies bodice zmyslami, postrzegaé, rejestrowaé> . dziaé si~ < trwaé gdzies przez pewien czas, stawaé si~, zachodzié, odbywaé si~ > gin~é pod czyms < umieraé nagle smiercifl gwaltown~ > . kolysaé czyms/kolysanie czegos < ruszaé czyms jednostajnie, powtarzaé jakis ruch, bujaé czyms, hustaé czyms, chwiaé czyms > . martwieé/zmartwieé/zmartwialy < tracié czucie, dr~twieé, sztywnieé, obumieraé > . milczeé < nic nie mowié > . nieruchomieé/znieruchomieé/znieruchomiali < zastygaé w bezruchu, przestawaé si~/przestaé si~ poruszaé > . patrzeé/patrzyé na cos < kierowaé wzrok w jakims kierunku, szukaé czegos wzrokiem, spoglfldaé na cos> . podejmowaé/podj~é cos < czynié obowi~jflcym, zatwierdzaé, ustanawiaé, uchwalaé > . pogasié cos na czyms < zgasié po kolei wiele lamp, swiec, ogni itp. > . przechadzaé si~/zaczynaé przechadzaé si~ mi~dzy czyms < spacerowaé, chodzié powoli, odbywaé przechadzk~ >

.

.

30

zob. synonimy przymiotnika ponizej < przesycaé cos sob~ docieraé gdzies i draZnié swoj<lintensywnosci<l > . rozchodzié siç/rozejsé siç do czegos < iffilc w romych kierunkach, oddalaé siç od siebie, rozpraszaé si~, rozstawaé si~ > . ruszaé si~/ruszyé si~ < wykonywaé ruchy, byé w ruchu, wstawaé, zrywaé si~, podnosié si~, chodzié, krZ<ltaési~ > . swidrowaé/swidruj<lce; zob. synonimy przymiotnika poniZej < przenikaé na wskros, przeszywaé spojrzeniem; dIugo, przenikliwie, badawczo, z zainteresowaniem patrzeé na kogos> trwaé - cos trwa cal~ wiecznosé < byé, istnieé przezjakis czas > . uciekaé przed kims / przed czyms < umykaé przed kims, uchodzié przed kims, unikaé kogos wydostaj~c si~ sk~ds > . wahaé si~ < nie moc podj~é decyzji, namyslaé si~ > . widaé po czyms <jest widocznie, moma zobaczyé > . wystawiaé si~ na cos < poddawaé si~ dzialaniu czegos > . wyzwalaé/wyzwolié cos < powodowaé ujawnienie si~ czegos, uzewn~trznienie si~ czegos > . zaczynaé < rozpoczynaé robienie czegos, przyst~powaé do dzialania, byé w pocz~tkowej fazie robienia czegos > . zastawiaé cos/zastawione < stawiaj~c, pokrywaé, zapelniaé czyms powierzchni~ czegos> . zbliZaé si~/cos si~ zbliZa < stawaé si~ blizszym w czasie, nast~powaé >

. przenikaé/przenikliwe;

.

Proverbes - dictons - expressions . cos trwa cal~ wiecznosé < cos trwa bardzo, bardzo dIugi czas > . cos trwa w nieskonczonosé < cos nigdy siç nie konczy > . wystawiaé si~ na czyjs atak < swoim dzialaniem naraZaé si~ na cos> . z drugiej strony < uwzgl~dniaj~c, bior~c pod uwag~ inny aspekt danego problemu, inne okolicznosci >

Enrichissement

lexical

noms
~ atak : szturm, natarcie, uderzenie, napasé, napad, agresja ~ chwila : moment, czas, pora ~ cisza : milczenie, martwota, spokoj ~ furia: szal ~ lepianka : chalupa 31

~ moment: ehwila, ezas, minuta, sekunda, ~ moment ezegos : ehwila, ezas, pora, minuta, sekunda, ehwila, sekundka ~ nieskonezonosé : bezmiar, bezkres, wieeznosé ~ noe : eiemno, eiemnosé ~ noga/nogi : konczyny,lapy ~ oezy : slepia ~ olbrzym : potwar ~ pos~pnosé : smutek, ponurosé, przygn~bienie ~ ruehlruehy : skinienie, poruszenie ~ sekunda : moment, chwileczka, chwila, okamgnienie ~ spojrzenie : wzrok ~ swiatlo : blask, jasnosé, swiatlosé, odblask, blysk, lsnienie ~ swit : brzask, switanie ~ wiecznosé : nieskonczonosé, wieki, rzad wiekuistosé ~ wszyscy : kazdy adjectifs ~ cala: perna, zuperna ~ duZy : pokainy, pot~ZnY,spory, ogromny, wielki ~ lodowata : przeraZaj~ea, dluga, zimna, rnroma ~ martwa : nieruehoma, sztywna, st~Zala, zastygla ~ nieruehoma : znieruchomiala, nieporuszona, zastygla ~ olsniewaj~ca : blysze~ca, imponuj~ea, jasna ~ pot~ZnY: duZy, pokainy, spory, olbrzymi, wielki

. przenikliwe

: wnikliwe,

dociekliwe,

badawcze,

dotkliwe,

dojmuj~ce,

dokuczliwe; por. swidruj~ee ~ szybki : pr~dki, szparki, smigly ~ swidruj~ee : przenikliwe, przeszywaj~ce, nieprzyjemne; por.

adverbes
~ ci~le : nieustannie, ustawieznie, stale, bezustannie, nieprzerwanie, wci~, bez przerwy ~ ei~Zko : oei~Zale, niemrawo, ospale, niebezpiecznie . nieruchomo : spokojnie ~ pewien :jakis, jeden, niejakis ~ uWaZnie : badawczo, czujnie, ostromie

autres
~ naprawd~ : rzeezywiseie, istotnie

32

Commentaires Linguistiques Remarques
dziaé si~ - le verbe dziaé si~ est un verbe impersonnel et ne se conjugue donc qu'à la troisième personne du singulier: dzieje si~/b~dzie si~ dziaé/dzialo si~; il est utilisé le plus souvent dans des phrases interrogatives concernant des événements temporels: Co si~ tu dzieje? widaé le verbe widaé est un verbe impersonnel. Il se conjugue de la manière suivante: widaé Ûest), widaé b~dzie, widaé bylo etc. Mise à part la significationjest widoczne, moina zobaczyé, il remplit également dans certaines phrases la fonction de verbe modal. En utilisant le terme widaé, le locuteur indique la conclusion de son raisonnement, en l'exprimant dans la phrase suivant directement ce terme et il révèle éventuellement les prémisses de ses déductions - dans les phrases suivantes par ex. Jeszcze nie ma ich samochodu na podworku, widaé nie wrocili z niedzielnej wycieczki za miasto./Nic nie mowi, widaé cos si~ stalo.

-

Lexique naprawd~ - en utilisant ce mot, on assure la vérité de son jugement, on affirme que ce que l'on dit est vrai et que cela existe réellement. przenikIiwe, swidruj~ce spojrzenie - regard désagréable et difficile à

supporter qui est dirigé vers quelqu'un, quelque chose.

33

5.

Zd~Zyé przed Panem Bogiem

To nie bylo w porZl(dku: nalezalo umrzeé z fajerwerkiem. Wtedy ten fajerwerk byl bardzo potrzebny nalezalo umrzeé, wezwawszy przedtem ludzi do walki. Wlasciwie tylko 0 to mamy do niego pretensj~. - "My"? Ja i moi przyjaciele. Ci nieZyj~cy. 0 to, Ze uczynil swoj~ smieré wlasn~ prywatn~ spraw~. My wiedzielismy, ze trzeba umieraé publicznie na oczach mata. Rome mielismy pomysly. Dawid mowil, zeby si~ rzucié na mury - wszyscy ilu nas zostalo w getcie, przedrzeé si~ na stron~ aryjsq, usi~sé na walach Cytadeli, rz~dami, jeden nad drugim, i czekaé, az gestapowcy obstawi~ nas karabinami maszynowymi i rozstrzelaj~ po kolei rz~d za rz~dem. Estera chciala podpalié getto, zebysmy wszyscy splon~1irazem z nim." Niech wiatr rozniesie nasze popioly" - mowila, ale wtedy to nie brzmialo patetycznie tylko rzeczowo. Wi~kszosé byla za powstaniem. Przeciez ludzkosé umowila si~, Ze umieranie z broni~ jest pi~kniejsze niZ bez broni. Wi~c podporZl(dkowaliSmy si~ tej umowie. Bylo nas wtedy w tOB-ie juz tylko dwustu dwudziestu. Czy to w ogole moma nazwaé powstaniem? Chodzilo przeciez 0 to, Zeby si~ nie daé zarzn~é, kiedy po nas z kolei przyszli. Chodzilo 0 wybor sposobu umierania. H. Krall, ZdqZyé przed Panem Bogiem, Krak6w 1977, s.16-17

-

-

Compréhension

de texte

Prosz~ wybraé wlasciw~ odpowiedz. 1. W powyzszym fragmencie tekstu autorka pisze 0 : a. smierci naturalnej b. smierci bohaterskiej c. smierci bezsensownej 2. W tekscie padaj~ informacje 0 walce : a. zawodowych zolnierzy b. mlodych bojownik6w polskich c. zorganizowanych powstaDc6w Zydowskich 3. Bojownicy 0 wolnosé : a. umieraj~ w samotnosci b. gin~ w dziwnych okolicZllosciach c. s~ znani calemu swiatu 4. Bojownicy 0 wolnosé : a. zostali obstawieni karabinami maszynowymi przez gestapowc6w b. rzucili si~ na mury bez broni w r~ku c. zostali rozstrzelani po kolei 34

d. 5. a. b. c. 6. a. b. c. 7. a. b. c. 8. a. b. c. 9.

nosili si~ z desperackimi zamiarami w imi~ walki z okupantem Mlodzi bohaterzy : probuj~ wymkn~é siç smierci boj~ siç panicznie smierci wier~ ze smieré przynosi wyzwolenie Ich zdaniem smieré bez broni w rçku jest: aktem heroicznym bezsensown~ decyzj~ tchorzy rodzajem wsparcia dia innych uzbrojonych powstancow Za smierci~ bez broni w rçku jest: zdecydowana wiçkszosé bojownikow z okupantem tylko nieliczna ich czçsé zdecydowana mniejszosé Czlonkow Zydowskiej Organizacji Bojowej bylo : tylko dwustu dwudziestu ponad dwustu dwudziestu tnniej niz dwustu dwudziestu Mlodzi ludzie walc~cy 0 wyzwolenie spod okupacji niemieckiej uWaZali,iz : a. smierci moma siç wyrwaé zjej okowow b. czlowiekjest wolny jesli chodzi 0 wybor rodzaju smierci c. 0 smierci decyduj~ inni.

Quelques définitions
Le monde des verbes < mieé okreslon~ wymowç, wyraZaé okreslon~ tresé > . byé za czyms < zgadzaé siç, akceptowaé cos> . chodzié - chodzi 1-10 < sens, znaczenie czegos tkwi w czyms, cos polega na czyms, zaleZy od czegos >

. brzmieé

nalezeé/naleZalo < byé w zakresie czyichs obowi~ow, kompetencji; byé czyims prawem, przywilejem itp > . nazywaé/nazwaé cos czyms < okreslaé cos jak~s Dazw~ nadawaé czemus nazwç, miano itp> Die dawaé siç/nie daé si~ + inf. < nie pozwalaé siç krzywdzié lub pokonywaé, nie poddawaé siç, nie rezygnowaé >

.

.

. obstawiaé/obstawié . podpalaé/podpalié
siç czegos >

kogos czyms < otaczaé >

cos < klad~c pod cos ogien, zapoc~tkowaé palenie 35

podporz(ldkowywaé si~/podpornt:dkowaé si~ czemus < post~powaé zgodnie z wymaganiami uznanymi za nadrz~dne, uznawaé cos za nadrz~dnego > . przedzieraé si~/przedrzeé si~ na cos/gdzies < przedostawaé si~ przez cos z wysilkiem, dostawaé si~ dok(lds, osi~aé cos, pokonuj(lc op6r, trudnosci, przebijaé si~ przez cos> . roznosié/rozniesé cos < zniszczyé doszcz~tnie poprzez dzialanie wiatru > . rozstrzeliwaé/rozstrzelaé kogos < wykonaé na kims wyrok smierci za pomoc(l broni palnej > . rzucaé si~/rzucié siç na cos < gwahownie zrywaé si~ i udawaé si~ pçdem w jakims kierunku, uderzaé cialem na cos, padaé na cos> . splon(lé < zgÎn(lé w ogniu > . uczynié cos czyms < robié stwarzaé, powodowaé cos> . umawiaé si~/um6wié si~, ze ... < uzgadniaé, postanawiaé cos, podejmowaé wsp61nie jak(ls decyzj~ > . umieraé/umieranie < konczyé Zycie, konaé > usiélSéna czyms < przyj(lé pozycj~ sie~céb si(lsé> . wzywaé/wezwaé kogos do czegos < naklaniaé kogos do zrobienia czegos, apelowaé > . zarZn~é < zabijaé ostrym narz~dziem, zazwyczaj podcinaj~c gardlo jakiejs istocie >

.

.

Proverbes

- dictons - expressions

cos jest w pornt:dku/cos nie jest w por~dku < tak jak naleZ)', bez zarzutu > mieé do czegos pretensj~ < mieé ZRI, urazç wynikaj(lcy /-~C(l z niespelnienia oczekiwan > robié cos na oczach swiata < robié cos publicznie, manifestacyjnie; tak, aby wszyscy 0 tym wiedzieli lub widzieli > ,robié cos rz~dami < jeden za drugim lub jeden przy drugim w grupie os6b > rozstrzelaé po kolei < jeden po drugim, kolejno, stopniowo >

Enrichissement noms

lexical

~ bron : uzbrojenie, or~z, rynsztunek 36

~ cytadela : twierdza ~ fajerwerk : efekty swietlne, raca, rakieta sygnalizacyjna ~ ludzkosé : ludzie, rod ludzki ~ mur/mury : ogrodzenie, sciana ~ oczy : spojrzenie ~ pomysl/pomysly : mysl, idea, projekt, koncepcja, koncept, plan, zamysl, zamiar, zamierzenie ~ popioly : prochy . powstanie : zryw, przewrot, rewolucja, insurekcja ~ pretensja : Zal, uraza, rOzZalenie, animozja ~ przyjaciel : druh, brat, powiemik, towarzysz, kompan, kolega, kumpel ~ rZé\.d ci~, szereg, smur,lancuch, szpaler, kordon : ~ sposob : metoda, system, procedura, tryb, taktyka, strategia, rozwi~ie, wyjscie ~ sprawa : zagadnienie, problem, kwestia, obowi'lZek, zadanie ~ smieré : zgon, odejscie, zejscie, konanie, umieranie, agonia ~ swiat: wszechswiat, kosmos, ziemia, glob, ~ umowa : porozumienie, uldad, ustalenie, zobowi~ie, traktat, pakt, konwencja, ugoda ~ walka : bitwa, boj, potyczka, starcie, batalia ~ wal/waly czegos : nasyp, szaniec ~ wiatr : wicher, wietrzysko, wichura, zawierucha, huragan ~ wszyscy : kazdy ~ wybor : wybieranie, wybranie, obranie, mozliwosé, opcja adjectifs . aryjska : indoiranski ~ nieZyj~cy : zmarli, martwi ~ pi~kniejsze : makomitsze, doskonalsze, wzorowe ~ potrzebny : konieczny, niezb~dny, nieodzowny, przydatny ~ prywatna : osobista, wlasna, intymna, indywidualna ~ wlasna : osobista, prywatna, indywidualna

niezasUtPiony,

adverbes
~ bardzo : ogromnie, niezwykle, nadzwyczaj, niezmiemie, niebywale, nieslychanie ~ patetycznie : teatralnie, uroczyscie, wzniosle ~ przedtem : wczesniej, poprzednio, uprzednio, pierwotnie 37

~ publicznie : otwarcie, jawnie ~ razem : wspolnie, wraz ~ rzeczowo : 1. rozumnie, rozwaZnie, rozs~dnie, do rzeczy, sensownie, z sensem, dorzecznie; 2. chlodno, beznami~tnie, bez emocji, bezdusznie, sucho, oschle, ozi~ble ~ tylko : 1. wyl~cznie, jedynie, 2. ale, lecz ~ wlasciwie : 1. scisle m6wi~c, scislej mowi~c, faktycznie, naprawd~, w istocie, istotnie, rzeczywiscie, w gruncie rzeczy, prawd~ mowi~c, zasadniczo, w zasadzie, w sumie, pot. w praktyce, pot. praktycznie, 2. moma powiedzieé, Ze, poniek~d, w pewnym sensie . wtedy : w tym czasie, w tamtym czasie, w owym czasie, wowczas, wtenczas, naowczas, podowczas, w swoim czasie

autres ~w ogole : mowi~cogolnie

Commentaires
Linguistiques Remarques chodzié - le verbe chodzié dans son emploi impersonnel a deux
significations: 1. chodzi/b~dzie chodzié/chodzilo 0 cos - sens, signification de quelque chose qui est sousjacent, reposer sur quelque chose, cela dépend de quelque chose; 2. chodzi/b~dzie chodzié/chodzilo komus 0 cos - quelqu'un tient beaucoup à quelque chose, quelqu'un a l' intention (de faire quelque chose). Dans l'extrait ci-dessus, le verbe est utilisé dans le premier sens. nalezeé - le verbe naleieé dans le sens de byé w zakresie czyichS obowiqzkow, kompetencji est un verbe impersonnel. Il se conjugue ainsi: naleiy, b~dzie naleialo, naleialo etc. tylko - le terme tylko a deux sens; 1. En tant qu'adverbe, il signale que le contenu de la phrase se rapporte à une chose précise et définie, à un lieu, un temps, une manière, etc. bien défmis et que ce contenu ne s'applique à aucune autre situation; 2. En tant que conjonction, il relie deux phrases coordonnées ou des parties de phrase aux contenus contrastés. Voir. les synonymes du terme ci-dessous. uczynié - le verbe uczynié a été utilisé dans l'extrait ci-dessus pour donner à l'énoncé un caractère soutenu, solennel, pathétique. wlaSciwie - le terme wlasciwie a deux significations: 1. en tant qu'adverbe il indique la conformité à une norme, à des règles, etc. Il est 38

synonyme des lexèmes suivants: naleZycie, odpowiednio. 2. Dans le texte ci-dessus, il permet à l'auteur de donner des précisions sur le jugement exprimé précédemment et dans un certain sens, il montre en même temps l'état réel des choses. Voir. les synonymes ci-dessous. W ogole -la locution w og61e en tant qu'adverbe apparaît dans des phrases à la forme négative et signifie wcale, ani troch~. En fonction de connecteur logique (comme dans l' extrait ci-dessus), elle introduit une généralisation des contenus précédents ou une conclusion.

Lexique
karabin maszynowy - mitrailleuse destinée à tirer en série. Culturels ZOB : Zydowska Organizacja Bojowa - Organisation Militaire Juive. Son chef Mordechaj Anielewicz périt en 1943. L'OMJ prit part à l'insurrection du ghetto de Varsovie (1942-1943).

39

6.

Apokryfy

Olbrzymie chmury ciemnych, zimnych gazOw, kr~z~c w ramionach Galaktyk, z wolna ulegaj~ fragmentacjom, na cz~sci tak nieprzewidywalne, jak rozpryskujatce si~ szklo. Prawa Natury dzialaj21 nie mimo przypadkowych trafow, ale poprzez nie. Statystyczna furia gwiazd, miliardy razy ron~cych, by raz urodzié Zycie, zabijane przypadkow~ katastrof~, w milionach gatunkow, ieby raz zaowocowaé rozumem, jest regul~, a nie wyj~tkiem we Wszechswiecie. Slonca powstaj~ nie od zaglady innych gwiazd; i tak samo resztki przygwiezdnych chmur krzepnll w planety. Zycie jest jednll z rzadkich wygranych na tej loterii, a rozum to jeszcze bardziej wyjattkowa w nast~pnych ci~gnieniach, zawdzi~cza zas swe powstanie doborowi naturalnemu, czyli smierci, doskonal~cej ocalalych, oraz katastrofom, ktore mogat raptownie powi~kszyé szans~ pojawienia si~ rozumu. Wi~z budowy swiata z budow1( Zycia nie ulega juz w~tpliwosci, lecz Kosmos jest gigantycznie marnotrawczym inwestorem, trwoni~cym wyjsciowy kapital w ruletach Galaktyk, a wykonawq, wnosqcym regolarnosé w t~ gr~, jest losowe prawo wielkiej liczby. Czlowiek, uksztaltowany przez te wlasnosci materii, ktore powstaly razem ze swiatem, okazuje si~ rzadkim wyj~tkiem z regoly destrokcji; niedobitkiem miaZdZen i calopaIen. Kreacja i destrukcja to naprzemiennie lob zachocWlce na siebie i wzajem warunkoj1(ce si~ stany rzeczy, od ktorych nie ma ucieczki. S. Lem, Apokryfy, Krakow 1998, s.407.

Compréhension

de texte

Proszç wybraé wlasciw~ odpowiedz. 1. C~stki poruszaj~ce siç w galaktykach pocho<IDlz : a. rozbitego oraz pçkaj~cego szkla b. gazow rozprzestrzeniaj~cych siç poza galaktykami c. ciemnych gazow przypominaj~cych chmury 2. Nieprzewidywalnymi katastrofami zabijane s~ : a. roni~ce gwiazdy b. ro<IDlcesiç Zycie c. Wszechswiat 3. Prawd~jest, iz : a. slonca twor~ siç bez Zadnego zwi~ ze smierci~ gwiazd b. bud~ siç do Zycia z krzepn~cych chmur przygwiezdnych 4. Dziçki doborowi naturalnemu i katastrofom : a. rodzi si~ Zycie 40

b. c. 5. a. b. c. 6. a. b. c. 7. a. b. c.

istnieje smieré . . . pOJaWlaSl~rozum Pojawienie si~ rozumu : nie ma nic wsp6lnego z katastrofami ma powolny wplyw na jego pojawienie si~ ma gwaltowny wplyw na jego zaistnienie Kosmos: nie tylko traci swe zasoby, ale r6wniez ma dodatni wplyw w dzielo budowy swiata wyl~cznie trwoni sw6j kapital jest wykonawcEbwnos~cym rytmicznosé w gr~ kosmiczn~ Kreacja i destrukcja to stany rzeczy, kt6re : nie maj~ ze sob~ nic wsp6lnego zachod~ obok siebie niezalemie przeplataj~ si~,jedno po drugim w powtarzaj~cej si~ kolejnosci

Quelques définitions
Le monde des verbes . doskonalié/doskonal~ca < czynié doskonalym, ulepszaé, poprawiaé > . dzialaé < wplywaé na cos, oddzialywaé na cos, wywolywaé jak~s reakcj~ > . kr~é < poruszaé si~ po linii okr~gu, okr~é, kolowaé, pod~aé do celu, zmieniaj~c kierunek, poruszaé si~ I przemieszczaé si~ w zamkni~tym ukladzie>

. krzepn~é

w cos < twardnieé, scinaé si~, g~stnieé >

. miaZdZyé/miaZdzenie < zgniataé,

rozbijaé, tluc cos w miazg~, kruszyé,

rozkruszaé, rozgniataé > . ocalaé/ocalié/ocaleli < ratowaé, ochraniaé przed zniszczeniem, unicestwieniem > . owocowaé/zaowocowaé < przynosié dobre rezultaty, korzysci,
skutkowaé >

.

pojawiaé si~/pojawié si~/pojawienie si~ czegos < pokazywaé si~,

wyst~powaé, zjawiaé siç >

powi~kszaé/powi~kszyé cos < powodowaé, by cos stalo si~ wiçksze, nasilaé, potçgowaé, intensyfIkowaé >
czegos < zaczynaé istnieé w przestrzeni i w czasie, pojawiaé si~, tworzyé si~, stawaé si~ >

.

. powstawaé/powstaé/powstanie

41

Soyez le premier à déposer un commentaire !

17/1000 caractères maximum.