LA HOMO KIU DEFIIS BABELON : LUDOVIKO LAZARO ZAMENHOF

De
Publié par

Publié le : mardi 1 janvier 2002
Lecture(s) : 369
Tags :
EAN13 : 9782296275843
Nombre de pages : 300
Voir plus Voir moins
Cette publication est uniquement disponible à l'achat

La homo, kin defiis Babelon

@ L'Harmattan,

2001

ISBN: 2-7475-1807-8

René CENT ASSI Henri MASSON

La homo, kin defiis Babelon
Ludoviko Lazaro Zamenhof

Antauparolo de Louis Christophe Zaleski-Zamenhof

Ella franca tradukita de Georges Lagrange kaj Philippe Corn bot

L'Harmattan 5-7, rue de l'École-Polytechnique 75005 Paris

FRANCE

L'Harmattan Hongrie Hargita u. 3 1026 Budapest HONGRIE

L'Harmattan ltalia Via Bava, 37 10214 Torino ITALIE

Tiu libro estas dediêita alla Homo.

Dankesprimo
La autoroj volas danki êiujn personojn, konatajn kaj nekonatajn, kiuj iel kuragigis ilin kaj subtenis ilian projekton, unuavice s-ron Georges Charpak, Nobel-premiiton pri fiziko, kiu bonvolis rekoni gian gravecon, s-ron Daniel Tarschys, General an Sekretarion de la Europa Konsilantaro, kiu, okaze de la apero de tiu êi libro, espnmis al ili sian "grandan admiron" por D-ro Zamenhof, kaj s-ron Louis Christophe ZaleskiZamenhof, nepon de la patro de Esperanto, kiu riêigis ilian verkon per sia atestado kaj siaj trafaj rimarkoj. Iliaj dankoj iras ankau al s-ino Mireille Grosjean, eksprezidanto de Kultura Centro Esperantista en La Chaux-deFonds (Svisio), same kiel al s-roj Jean Amouroux, Gilbert Grellet, de Agence France-Presse, Germain Pirlot, Claude Piron kaj Jean-Louis Texier, antaua prezidanto de Unuigo Franca por Esperanto. Sekve de la forpaso de René Centassi, komence de 1998, mi denove esprimas la dankojn, kiujn ni fans en la uoua eldooo. René Centassi diligente finpretigis tiun êi verkon, kaj la multaj kuragigoj al ni esprimitaj post la unua publikigo montras, ke tiu êi biografio plenum as realan atendon en epoko, kiam demandoj levigas pri la problemo de komuna lingvo. Estu dankitaj ankau êiuj, kies rimarkoj ebligis la aktualigon kaj plibonigon de tiu êi libro, aparte s-ino Birthe Lapenna (Fondajo Ivo Lapenna, Kopenhago), s-ino Yvonne Lassagne pro la revizio de la nova eldono, profesoro Detlev Blanke (Berlino) kaj s-ro Kurisu Kei (Tokio). Nepre aldonindaj estas la nomoj de la tradukintoj : Georges Lagrange kaj pli speciale Philippe Combot kiu reviziis kaj homogenigis la tuton. La memoro pri René Centassi plu vivas en tiuj pagoj kaj en êiuj, kiuj, ekkoninte la verkon de D-ro Zamenhof, gin faras plu vivanta. H.M.

La historio kaj la ideologio de Esperanto sajnas al mi interesaj fenomenoj : ili estas gia nekonata flanko. La homoj daure perceptas Esperanton kiel la proponon de ilo. Iii scias nenion pri la idea impeto, kiu gin vivigas. Tamen, guste la biografio de Zamenhof ravis min. Necesus pli bone diskonigi tiun aspekton f... La historia kaj ideologia flanko de Esperanto restas funde nekonata. Umberto Eco Okaze de interparolo kun la revuo Esperanto, en Parizo, 1993

Antauparolo
[un tagon vizitis min René Centassi, dezirante prezenti al mi la manuskripton, kiun Ii estis verkinta, kunlabore kun Henri Masson, pri la biografio de mia avo. Mi promesis gin tralegi por aldoni kelkajn eventualajn komentojn. Sed anstatau tio, kion mi unue rigardis kiel nur gentilecan geston, fakte okazis, ke mi travivis esceptan eventon, kiun mi neniel antauvidis. Kompreneble la teksto, amplekse dokumentita, raportis pri faktoj, kiujn mi kredeble konis, êar multfoje a uditaj. Tamen, tralegante gin, mi miris trovigante ne antau kolekto da familiaj anekdotoj, eê nek antau nur historia rakonto, sed antau agadromano, tiu de viziulo-idealisto, la romano de vivo, ne vivo romane rakontita. Nur je la unuaj heloj de l' ektagigo mi povis êesigi la tutnoktan legadon de la historio de pasia homo, pasie verkita de du autoroj funde engagitaj en sia verko, sed sen iu propaganda intenco. Nu,fakte, kion signifas tiu defio al Babelo ? Ni rememoru... Dum la vorto Babelo sonas hodiau kiel sinonimo de malbeno, êu la Babelturo ne prezentigas, fakte, kiel vasta kaj ambicia entrepreno por la tuta homaro ? Entrepreno, kiu ne povis atingi sian celon, manke de komuna lingvo komprenebla de êiuj konstruantoj. La merito de Zamenhof, patro de Esperanto, estis do ke, defiante la lingvomalordon, Ii efektivigis tiun utopion. Lia celo estis krei la necesajn kondiêojn, por ke granda homa familio fine paciginta anstatauu la nunan mondon de senpunaj
militantoj

-

diversdevena,

diverskultura

familio,

sine de kiu,

malgrau êies diferencoj, êiu komprenus kaj respektus la alian, dum la individua originaleco helpus al la riêigado de la tuta homaro. êar la baza penso de Zamenhof estis, ke depost Babelo, la neinterkomprenigo êiam estis la fonto de êiuj malamoj, de êiuj malamikecoj, same inter la individuoj, kiel inter la gentoj. Lingvo komprenata de absolute êiuj estus ebliginta, ekde la biblia tempo, konstrui la Turon, kiu kondukus nin al la êielo. Bedaurinde tio ne realigis je la epoko de Zamenhof, sed en la nia, aliaj turoj povus esti starigataj, aliaj ambiciaj mondskalaj projektoj povus esti realigataj, se nur generala interkonsento

estus atingebla. La lnternacia Lingvo, inventita de mia avo,
tiam utilus kiel ilo de konkordo kaj kunproksimigo. Louis Christophe Zaleski-Zamenhof Sceaux, Julio 1995 P.s. Mi tutkore aplaudas la iniciaton traduki en Esperanton la belan, valoran verkon de Centassi kaj de Masson. La lnternacia Ljngvo ja plej nature taugas por defii la Babelan malsukceson . LCZZ, Novembro 1996

La tradukintoj dankas al Petro de Smedt, kiu relegis tiun êi Esperantan version kaj plibonigis gin per siaj rimarkoj kaj sugestoj.

12

êAPITRO I
Babelo sur la bazarplaco

Ke ekzistas multege da lingvoj, tio estas ne nur fakto, sed la plej maltrankviliga afero en la mondo.

Elias Canetti}

Kun la frunto apogita sur la maldekstra manplato, Lazaro estas klinita super sia kajero. Li seriozege penas. En apuda êambro, liaj tri fratinetoj krie ludas, sed la knabeto tute ne atentas pri ilia bruaêo. Per klopodema kaligrafio, Ii desegnas sur la blanka papero la unuajn vortojn de la naskata verko : "Kvinakta Tragedio, de Lazaro Zamenhof." Li duonlaute relegas, memkontenta. La titolo ? Ne urgas. Lazaro jam imagis plurajn. Li elektos poste, kiam la intrigo estos klare konstruita en lia kapo, kiam la verko estos jam akirinta sian formon. Nun, la êefajo estas la temo, tiu Babelturo, kiun la infano decidis konstruigi sur la bazarplaco de Bjalistoko fare de la logantaro de la urbo. La babela mito : Lazaro atendis nek sian dekan jaron, nek la malkovron en si mem de dramverkista frua alvokigo por esti de gi fascinata. Li jam de longe pensas pri gi. De kiam la legado de la Biblio malkaSis alIi, ke la lingvokonfuzon volis Javeo por puni la homojn pro ties orgojlo. Kun granda emocio Ii eksciis, ke en la komenco êiuj parolis la saman lingvon kaj uzis la samajn vortojn. Kaj ke, post kiam ili eklogis en larga valo, la homoj diris unu al la alia: "Venu, ni konstruu al ni urbon kaj
1. Vidu la noton fine de la êapitro, p. 20.

turon, kies supro atingos la êielon, kaj ni akiru al ni gloron antau 01ni disigos sur la suprajo de la tuta tero. Kaj la Eternulo mallevigis por vidi la urbon kaj la turon, kiujn konstruis la homidoj. Kaj la Eternulo diris : Jen, estas unu popolo kaj unu saman lingvon ili êiuj havas; kaj jen, kion ili komencis fari, kaj ili ne estos malhelpataj en êio, kion ili decidis fari. Ni allevigu do, kaj Ni konfuzu tie ilian lingvon por ke unu ne komprenu la parolon de la alia. Kaj la Eternulo disigis ilin de tie sur la suprajon de la tero kaj ili êesis konstrui la urbon. Tial oni donis al gi la nomon Babel2, êar tie la Eternulo konfuzis la lingvon de la tuta tero, kaj de tie Ii disigis ilin sur la suprajo de la tuta tero." Malgrau sia tre juna ago, Lazaro estis forte impresita de la Genezo, kiun Ii legis kun sia fratino Sarah, unu jaron pli juna 01 Ii. La versikloj pri la Babelturo senêese obsedadis lin. êar por Ii Babelo kaj gia neniam finkonstruita zigurato ne trovigas je la mondofino. Babelo estas êi tie, apud Ii, en lia vivo mem, en la urbo, kie Ii naskigis. La nord-orienta parto de Pollando estas sub rusa regado de jam duonjarcento. Fondita de bojaro en la ISa jarcento, la vilago Bjalistoko (pollingve Bialystok) iom post iom altiris multajn nobelajn rusajn familiojn, poste magnatojn de la teksa industrio. ai travivis tiel brilan periodon, ke la caro Aleksandro la Unua tie konstruigis somerrestadejon. Bedaurinde, pliampleksigante sian industrion, tiu gastigema loko transformigis en aktivan sed malbelegan urbeton, kun kotaj kaj fetoraj stratoj, kaj gia logantaro, submetata al neelteneblaj vivkondiêoj, sinkis en malgojon. Meze de la 19a jarcento, la urbo Bjalistoko, antau nelonge nomata "Versajlo de Podlahio", nun havas la malpli gloran alnomon "Manêestro de la Nordo." Kvankam ili elportas la samajn suferojn, la saman mizeron, la tridek millogantoj vivas en malamikema, timoplena kaj malfidema etoso: Bjalistoko estas batalkampo por religiaj, gentaj kaj lingvaj konfliktoj. La Poloj estas malplej multaj, maksimume 3000, êiuj romkatolikaj. La Rusoj kaj Belorusoj, ortodoksuloj, estas 4000, kaj la Germanoj, protestantoj, 6000. La Judoj estas plej multnombraj, cirkau 18000. En Bjalistoko, kvin lingvoj estas
2. Babilono. La semida radiko signifas "Pordo de la dio." 14

parolataj: la rusa, oficiala lingvo, la belorusa, la pola, la germana kaj la jida, kaj eê sesa, la hebrea en la sinagogo. êiu gento sin esprimas en sia gepatra lingvo kaj nepre rifuzas uzi tiun de la aliaj. êia komuniko estas fakte neebla, êar êiu genta au kultura grupo enfermigas en siaj kutimoj kaj sia fiero. La rilatoj estas malfacilaj, streêaj. La homoj unu la alian malamegas, persekutas, intersangas malbenojn, insultojn, stonojn. Sur la stratoj, en la butikoj, kvereloj eksplodas pro la plej eta preteksto. Ciutage, êie estas koncerto de insultoj, de ofendoj, pafadoj de krudaj esprimoj, senbridigo de disputoj. Kaj kiel komuna lingvo, la batoj. Kvankam plej multaj, la Judoj estas la celo de êies malestimo. êu oni estas Ruso, Polo au Germano, oni êiam interkonsentas, se temas pri la Judo. êi tiu spertas nur subpremojn, humiligojn kaj ofendajn vortojn. Ne maloftas, ke gojo kraêas, se pasas Judo, ke militisto rikanante puspelas judan maljunulon, por vidi lin falegi sur la pavimon. En tiu etoso de reciproka malamikeco venas en la mondon Lazaro Zamenhof, en izraelida hejmo, la 15an de Decembro 1859. Juna Sagitario el la tria triono. Li portas en si, diros la astrologoj, dignon, lojalecon, logikemon, idealismon, sindonemon, deziron je reformoj, decidemon, noblan kaj entuziasman naturon, kapablon gvidi la homojn, novajn ideojn, viglan inteligenton, klaran vidon pri la estonteco. .. êiujn tiujn kvalitojn oni ja rekonos en Lazaro dum lia tuta vivo. Ekzempla modesteco ilin akompanos. Tia estos la fidela portreto de Zamenhof en lia maturago, kiam Ii estos finrealiginta sian noblan kaj audacan projekton, naskigintan en la koro de knabeto. Probable unu el la plej mirindaj aventuroj en la historio de la homaro. Filo kaj nepo de lingvoinstruistoj, Lazaro sajnis antaudestinita por suriri la familian vojon de la parolkomuniko. "La homa lingvo", Ii skribis al franca amiko dekdu jarojn antau sia morto, "estis por mi êiam la plej kara objekto el la mondo3." La patro estas dudek du jarojn aga instruisto. Saga, severa, disciplinema, Markus Zamenhof firme staras sur la tero kaj
3. Letero alla advokato Alfred Michaux, 21 an de Februaro 1905. 15

havas por la laboro veran kulton. Li satus, ke oni estimu lin pro sia raciismo. Sed yerdire lia kredo je la supereco de la racio estas iom nebula. Gi montrigas precipe per la senescepta forjeto de la judokultaj praktikadoj kaj tial iun tagon Lazaro diros pri sia patro, ke Ii estis "ateisto." Liaj konvinkigoj igas lin proklami, ke Judoj kaj ne-Judoj devus kunfandigi en unu solan komunumon. Li senhezite priparolas tiun temon kun siaj samreligianoj. Oni lin auskultas, skeptike balancante la kapon, kaj oni fortumas sin sen respondo. Kelkaj tamen provas rebati : "Nu, Markus! Vi ja scias, ke tio ne eblas. Kiam oni estas Judo, oni estas sola, kaj tia poreteme..." Profunde infIuita de la rusa kulturo, Markus Zamenhof transdonos sian pasion al sia multnombra idaro: tri filinoj, Sarah, Fania kaj Augusta, poste dua filo, Felikso, en 1868, kaj kvar pliaj infanoj en la postaj jaroj, Henriko, Leono, Aleksandro kaj Ida. Inter êiuj lingvoj, Lazaro êiam favoros tiun de sia edukado, kaj fakte en la rusa Ii verkas tiun naivan babelan tragedion, kie respeguligas la animo de atentema, sentema, klarvida infano, kiu jam tre juna korpreme malkovras la spektaklon de la homa socio. Lia patrino, Liba Rozalia, kies fraulina nomo estis Sofer, estas nur deknaujara je la naskigo de sia unua filo. Tiel same tenera kaj modesta, kiel seka kaj autoritata estas sia edzo, Rozalia klopodos por eduki siajn infanojn kun mildeco kaj komprenemo. Post severa puno fare de la patro, si admonos la kulpulon siamaniere, nome, karesante lian kapeton, kun, en la okuloj, emocilarmoj. "Sia puna kiso estis certe pli efika 01 la patra mano", iam poste diros unu el siaj filoj. Male de sia edzo, Rozalia Zamenhof estas profunde religiema. Sia kredo savas sin de ioma soleco, same kiel la kunesto de tiu eta Lazaro, al kiu si instruas la amon al la homfratoj : "Ni êiuj estas infanoj de sarna Dio", si ofte ripetas. Si rigardas lin kreski, mirante la kapablojn, je kiuj, siaopinie, Ii estas dotita. La filinetoj, kiujn si baldau naskos, neniam fortumos sian atenton pri sia plejaga. La afableco, la denaskiga obeemo de la knabeto mirigas sin; si eê foje trovas ilin troaj. Lazaro, siaflanke, amegas sian patrinon. Li ne scius diri, kio sia plej plaêas al Ii : siaj grandaj nigraj okuloj, la vigleco de sia rigardo, au sia densa hararo, en kiun Ii gue enigas la fingrojn, sia varma kaj klara voêo au la amaj, kuragigaj paroloj, kiujn si scias eldiri en la streêaj momentoj. 16

Tro malpacience sciavida por resti pasiva, Lazaro frue lernas legi kaj skribi kaj tute nature interesigas pri la lingvoj kaj ties diverseco. En lia kazo, scipovi kvar lingvojn en la ago de dek jaroj - la rusan kaj la polan hejme kaj lerneje, la jidan en sia kvartalo kaj la hebrean por la diservoj - estas neniel eksterordinare. Poste lia patro instruos alIi la germanan kaj la francan. Lazaro senpene regos la lingvon de Goeto. Inverse, la parola praktikado de tiu de Moliero êiam estos por Ii ia geno : "La lingvon francan mi legas libere sed parolas gin tre malmulte kaj malbone ; krom tio mi en diversaj tempoj lernis iom ankorau êirkau 8 aliajn lingvojn, kiujn mi konas tamen nur tre malmulte kaj nur teorie4." Inter ili la latinan, la helenan, la anglan kaj la litovan. Fruaga poligloto, Lazaro certe posedas talenton por lingvolernado. Li tamen ne havas, lauvorte, alvokigon de lingvisto. Al sia patrino Ii konfidencas : ja la lingvoj allogas lin sed êefe êar Ii suspektas, ke ilia multnombreco estas grava kauzo de malakordo. Eble eê la sola kauzo, opinias Lazaro, kiu kompreneble scias ankorau tre malmulte pri sociaj evoluoj, pri stataj ekonomioj, pri rasaj antaujugoj, pri religiaj rivalecoj... La lingvajn barojn, la jaluzecon de ili kauzatan, la neeblan egalecon de la idiomoj malkovras la vigla menso de la knabeto sur la bazarplaco de Bjalistoko. Lazaro tien iras kiel eble plej ofte. Li satas gian vivplenon. La bruojn, la kolorojn, la odorojn. La kriaêoj de la komercistoj, la êarlatanajoj de la bazaruloj, la insultoj êie blekataj, êio estas por Ii interesa kaj konsiderinda, eê se Ii kelkfoje kaptas nur unuopajn vortojn au nekompreneblajn intonaciojn. Tie la vendostabloj similas unu la alian lau siaj formoj, lau la nutrajoj kaj varoj, kiuj tie amasigas. Sed malantau la benkoj staras homoj, kiuj tre malsimilas unu de la aliaj. IIi estas fieraj, arogantaj, enslositaj en la propra identeco. Lazaro observas ilian agmanieron kaj provas enpenetri ties sekreton. La pola vilagano prilaudas la kvaliton de siaj fromagoj en lingvo, kiun lia najbaro, la juda merceristo, provas plenvoêe superlauti en la jida. De la fruktoj kaj legomoj, kiujn Ii proponas, la belorusa kamparano volas scii nur la nomojn, kiujn Ii lernis sur sia tero, en sia infanago. Kial ekzistus aliaj nomoj ? En êiu pasejo la
4. Leteroal A. Michaux,21an de
Februaro 1905.

17

imperiaj soldatoj raukigas marêandante en la rusa. Plej multaj el la komercistoj signas, ke ili ne komprenas. Au eble ili sajnigas ne kompreni. Kaj kiam eksplodas diskuto, kiam êiu enmiksigas, estas generala miksbruaêo, en kiu la plej aêaj ofendoj kaj krudajoj êiulingve sprucas. Nur la almozuloj silentas. IIi etendas la manon. Gesta lingvo de la mizero, antau kiu êiuj lingvaj baroj fine cedas. Kiom da aferoj Lazaro lemadas sur la bazarplaco !... Kiom da fojoj liaj gepatroj ripetis al Ii, ke êiuj homoj estas fratoj !... Nu rigardante êirkau si Lazaro konstatis, ke tio ne estas vera:
"Sur la strato kaj sur la korto, êio êe êiu paSo igis min senti, ke homoj ne ekzistas", Ii skribis en 1896 al rusa korespondanto, Nikolaj Afrikanoviê Borovko5. "Ekzistas sole rusoj, poloj, germanoj, hebreoj, ktp. Tio êi êiam forte turmentis mian infanan animon, kvankam multaj eble ridetos pri tiu êi "doloro pro la mondo" êe la infano. êar al mi tiam sajnis, ke la "grandagaj" posedas ian êiopovan forton, mi ripetadis al mi, ke kiam mi estos grandaga, mi nepre forigos tiun êi malbonon."

La malbonon de dividigo kaj de malamo. Tiun homan dividigon neniu povas tiel akre suferi kiel infano de la juda kvartalo : "La necesecon de lingvo sennacia, neutrale homa, neniu povas senti tiel forte, kiel hebreo, kiu estas devigata pregi al Dio en jam longe mortinta lingvo, ricevas sian edukon kaj instruadon en lingvo de popolo, kiu lin forpusas, havas samsuferantojn en la tuta mondo kaj ne povas kun ili komprenigadi. .." oni legas en letero de Lazaro Zamenhof al la advokato Alfred Michaux en Februaro 1905. Lia judeco estas "la êefa kauzo, kial [Ii] de la plej frua infaneco fordonis [sin] tutan al unu êefa ideo kaj revo - al la revo pri unuigo de la homaro." Tiam la knabeto komencas revi pri "tia feliêa tempo,
5. Naskiginte en 1863, Nikolaj Afrikanoviê Borovko estis unu el la unuaj pioniroj de Esperanto en Rusio. Ek.zilite pro politikaj kialoj, Ii malkovris la lingvon en Siberio. Post sia liberigo, Ii eklogis en Odeso, kie Ii laboris kiel jurnali~to kaj instruisto. Li edzigis en 1895 kun Antonina Justinovna Cajkovskaja, esperantistino de 1890. Antonina venigis al Esperanto, inter aliajn, la grandan rusan verkiston Vladimir Korolenko, kiu travivis ankau deportadon en Siberio de 1879 gis 1884. 18

kiam malaperos êiuj naciaj malamoj, kiam ekzistos lingvo kaj lando apartenantaj plenrajte al êiuj siaj uzantoj kaj logantoj, kiam la homoj ekkomprenos kaj ekamos unuj la aliajn." Idealismo ekmatenigas en tiu infana sentemo. Senrespondaj demandoj sprucas en liaj pensoj. Unuigi la homaron. les, certe, sed kiel ?.. Tiel ke êiuj homoj amu unu la alian ? Sendube, sed per kiu rimedo?.. Ekprenante pilgrimbastonon, eble, kaj predikante la bonan parolon êirkau si? Sed kie trovi kun certeco tiun verecoparolon, dum la lecionoj de la êiutaga vivo sajnas tiel malcertaj, tiel malklaraj ? Plie estas tiu demando, jus aperinta en lia menso, demando, kiun la kara onklo Jozefo malgaje al si mem starigis : êu la religioj ne dividas la homojn same kiella lingvoj ? Kiel longa kaj malfacila estas la tempo, dum kiu la knabo pasas de malpacienca senkulpeco al matura pripensemo ! Ella patra edukado Lazaro heredas ordemon kaj laboremon. De sia patrino Ii lernas, ke homa vivo ne povas konstruigi for de amo kaj sen profunda kompato alla malfeliêoj de la aIiuIoj. La familia hejmo plektas en Ii teneran kaj vibrantan fibron, gi faros la bonvoleman knabon noblanima bonkorulo. Intertempe, la plejaga filo de la Zamenhofa familio faras, kion faras multaj samagaj infanoj : Ii jongle ludas per la vortoj, per la lingvoj, inversante silabojn, komunikante kun siaj kamaradoj per sekretaj kodoj. Nekonscie, Lazaro preparas sian estontecon, estante elstara en tiaj ludekzercoj. Li tute ne suspektas, ke simpla lernejana ludo forgas en Ii la bazojn de cerba gimnastiko, per kiu lia logikema menso baldau firme plukonstruos. Dum unu au du jaroj, la juna Lazaro fordonas sin al tiu bagatela manio, sen iu ajn kaSpenso. Liaj studoj ne suferas pro tio. Markus Zamenhof, cetere, ion tian ne tolems. Lazaro estas - kaj daure estos - la unua en sia klaso. Modli la vortojn kiel oni deziras, ilin knedi, dispremi, dishaki, pisti, êio tio estas ja pasiiga. Tio estas por tiel diri la "vaganta lernejo" de brila lemanto, nenio plia. Tamen lemejo. Morgau gi helpos lin por disvolvi ideon, kiu jam trotas en lia kapo: êu lingvo planita ne kunhelpus al la proksimigo de la popoloj, al kio iu ajn nacia lingvo, êefe se altrudite kiella rusa en Bjalistoko, neniam povos pretendi ? Sprucinte el la malordo de lia naskigurbo, la ideo jam naskigas, obsedanta, preta turnigi en agadon. La revado

19

eskortas gin. Baldau, en Varsovio, la adoleskanto Lazaro Zamenhof senbridigos nebremseblan destinon6.

6.

En Die Provinz des Menschen [La provinco de la homo] Elias Canetti, forpasinta en 1994, estis Eüropcivitano, kiel Ludoviko Lazaro Zamenhof estis rnondcivitano. Kaj per iuj aspektoj de sia vivo kaj de sia penso, tiu literatura Nobel-premiito (1981) iel rnemorigas sian polan samreligianon. Unue per sia naskigo. En 1905 Rusêuk (nun nomata Ruse), la naskigurbo de Canetti, je la limo de Oriento kaj Okcidento, estis bulgara Bjalistoko. "Diversdevenaj homoj tie vivis kaj oni povis aüdi sep aü ok malsamajn lingvojn en la sarna tago" skribas Canetti en la unua volumo de sia aütobiografio, Die Gerettete Zunge : Geschichte einer Jugend [La savita lingvo : historio de juneco]. Bulgaraj kamparanoj, Turkoj, Grekoj, Albanoj, Armenoj, Rumanoj, Rusoj, Ciganoj, hispandevenaj Sefardoj, tiom da komunumoj, kiuj ignoris kaj malestimis unu la aliajn, tia estis la mondo, kiun konis la eta Elias en sia infanago, kaj kiu devis esti deirpunkto por estontaj pripensoj. En la familio Canetti, same kiel en la ~amenhofa familio, oni interesigis pri lingvoj kaj praktikadis plurajn. Car la gepatroj de Elias inter si parolis germane, nur en êi tiu lingvo - lia dua gepatra lingvo de kiu Ii estis same pasia satanto kiel Ludoviko Zamenhof de la rusa, la estonta Nobel-premiito skribos sian tutan verkon. Sed êu eblas paroli dek sep lingvojn, t. e. tiorn, kiom pretendis regi lia avo, kvankam liaj lingvaj konoj estis "terure nekornpletaj"? Kiam la eta Elias dernandis sian patrinon pri tio, si respoJldis: "Ne! Tiukaze neniun el Hi oni taüge parolas !" Tio estis la unua leciono, kiun Elias ricevis pri la vaneco de multlingvismo !

-

20

Civitano de ne plu ekzistanta nacia
Polio ne plu ekzistas La najbaraj potencoj
kiel nacio en la epoko Litovio

-

Austrio,

Prusio kaj Rusio -

en tri etapoj : 1772, 1793 kaj 1795. Polio estas sub rusa okupacio.

de Zamenhof. aneksis kaj la centra parto

gin de

BaltaMaro

Rusio

Aùstl'io

La aneksintaj potencoj strebas neniigi la nacian konsciencon en Polio, inter alie per malpermeso uzi la polan lingvon. La malpermeso trafas ankau la latinan alfabeton kaj la gazetaron ekde 1864 en Litovio. Sed tio, aldone al rabado de la riêofontoj, cenzuro kaj subpremo, okazigas la malon. Kreskas la nacia sento kaj ribelemo. Eksplodas insurekcioj en 1830, 1846 kaj 1863. Polio kaj Litovio renaskigos en 1918.

êAPITRO II La revo kaj la espero

êio granda, kio estis farita en la mondo, estis farita pro tro grandaj esperoj.
Jules Verne

La Zamenhofa familio translogigis al Varsovio. Palis la silento sur la etan lipnodomon verdan, je numero 6 de la malgaja strato Zielona - pollingve: Verda strato -, kies tri malampleksaj êambroj tiel longe laute bruis pro la ridoj kaj ploroj de la ses infanoj tie naskigintaj. Neniu vere bedauros nek la naskigurbon, nek la familian hejmon. Ankau ne la apudan riveron, Biala, al kiu ili eê ne plu rajtis proksimigi, de kiam la homoj de la kvartalo faris el gi rubejon. Lazaro ne ellasos larmon pro la jaroj pasigitaj en la verda domo de la strato Verda2. Kiam Ii mense elvokos ilin, estos nur provo - sed vana - forvisi kelkajn malbonajn memorojn: horojn da malfacilaj studoj en kvazau neebla izoligo ; la hejmajn trudajojn kaj la akvoservuton êe la publika fontano, kion Ii ne povis eviti, kiel plejaga filo, unue por montri la ekzemplon kaj ankau por iom malsargi panjon prematan de devigoj, sed kiu tamen neniam plendis ; la mOrton, post longa maIsano, de la naujara Sarah, lia kunulineto, al kiu Ii
1. 2. ai hàvas la nomon "Zamenhof' de 1919. Por plilargigi la soseon, la naskigdomon de Zamenhof oni malkonstruis en 1958, malgrau la protestoj de la polaj esperantistoj. Memortabulo estis alfiksita en 1959, cent jarojn post la naskigo de la patro de Esperanto, sur domego proksima alla loko, kie gi trovigis.

malkovrigis la plezurojn de siaj unuaj lingvaj ludoj; la autoritaton kaj la patriarkan rigidecon, kiujn Markus Zamenhof videbligis en êiuj cirkonstancoj ; la signojn de incitigo, kiujn la patro ekmontris, kiam Ii surprizis Lazaron, post taskoj finfaritaj kaj lecionoj lernitaj, kunmetantan novajn lingvosistemojn. êio tio estis tamen sen amareco enskribita en la memoro de Lazaro. Tion Ii lernis de la patrino: Ii estis konvinkita, ke vivetapo, malbona au agrabla, neniam tute same ripetigas poste. êar Ii jam spertis antau sia dektria jaro la tranêeojn, kiujn la idiomoj fosadas inter la homoj, Lazaro esperis trovi en Varsovio, granda urbo malfermita al vastaj kulturaj horizontoj, la klerigajn riêajojn, kiujn la provinceca Bjalistoko ne povis proponi. Tial ke liaj malaltaj enspezoj ne plu sufiêis por kontentigi la kreskantajn bezonojn de pli kaj pli multinfana familio, Markus Zamenhof, instruisto pri la rusa, la germana kaj geografio, decidis akcepti postenon, kiun proponis al Ii privata lernejo en la êefurbo de la pola reglando. La kuraga decido de la patro forte impresis lian edzinon kaj liajn infanojn. Plej evidente gi povis konduki nur al nepra plibonigo de iliaj vivkondiêoj. La informo pri baldaua translogigo estis do akceptita kun gojo. Fine êiuj povos sate mangi... Fine ili ne plu interpusigos en la malvasta, negastama logejo... Finfine, opiniis Lazaro, baldau estos sub la nova tegmento loko por Ii tute sola, kie Ii povos legi, skribi, studi, lauplaêe pripensi. .. En Decembro 1873, la familio Zamenhof enlogigas en la juda kvartalo de Varsovio, je numero 28 de strato Nowolipie, ne malproksime de la sinagogo de la strato Tlumackie. Jozefo Zamenhof, la pliaga frato de la patro, venis por adiaui sur la kajo de la fervojstacio de Bjalistoko. Lazaro ankorau vidas lian figuron sveni en la nebulo. Li memoras kun pinêo êe la koro la bildon de tiu tre amata onklo, êiam preta auskulti liajn konfidencojn kaj transdoni al Ii sian senfinan sagecon. Tuj je sia alveno en Varsovio, la adoleskanto estas ravita de gia arkitektura riêeco. Gian vivantecon Ii sategas. Li senlace gin esploras êiudirekten, akompanate de siaj fratinoj Fania kaj Augusta. êie Ii streêas la orelojn, plukante ie-tie erojn de konversacio. Jen Ii estas mergita en nova mondo, kiun Ii klarvide observas kaj interpretas. Markus Zamenhof konfirmas la unuajn prijugojn de la filo : depost la ribelo de 1863, la pola naciismo kaj la rusigada politiko apogeas en la êefurbo.

24

Lazaro estas nun mastro en propra hejmo. Lia eta dormoêambro estas regno, kies sola regato Ii estas. êefe dank' al tio, Ii konfesas al si mem, Ii sukcesas, post kvin monatoj da intensa studado, trapasi en Augusto 1874, la enirekzamenon de la filologia gimnazio. Kun la helpo de la patro Ii estis senpauze preparinta sin en êiuj fakoj, precipe en lingvoj - vivantaj kaj antikvaj - êar la latina kaj la helena eniris lian vivon. Nova ekiro. Lazaro forjetas "la diversajn utopiojn de la infano" ; Ii tamen ne forlasas "la revon pri unu homa lingvo." Li nun estas firme konvinkita, ke intemacia lingvo povas esti nur "neutrala." Kelkan tempon logite de la antikvaj lingvoj, Ii revas, ke Ii iam trakuros la mondon, kaj ke "en flamaj paroloj" Ii instigos "la homojn revivigi unu el tiuj lingvoj por komuna UZ03."Nenio povus esti pli "neutrala" olla kadavro de lingvo, kies posedorajton neniu plu postulas. Liaj studoj kondukas lin al starigo de bazaj demandoj por lia estonteco. Liaj historilibroj rakontas nur pri militoj. Francoj kontraii Angloj, Rusoj kontrau Turkoj, Hispanoj kontraii Nederlandanoj. Nepre oni devos iam trovi rimedon por faligi la muregojn de malamo starantajn inter la popoloj. AI Lazaro sajnas prudente, ke nur komuna lingvo ebligos al ili interkomprenigi kaj interfratigi. Tiun rolon, lau Ii, tute tauge povus preni "mortinta" lingvo, fiksita en fidinda eksmodeco. Ekzemple, revivigi la latinan... Tiu tiel bela lingvo, kiu sin sovis êien en la europajn kulturojn ! êu, sub la formo de "nova latino", la lingvo de Cicerono ne taugus por tiu celo ?.. . Al siaj kamaradoj de la varsovia gimnazio, Lazaro transdonis sian pasion kaj siajn revojn pri universala harmonio. Malgraü sia monotona voêo Ii scias trovi konvinkajn akcentojn, kiam Ii parolas pri tio, kion Ii amas. Tial kelkaj samklasanoj liaj ne maIsparas sian kunlaboradon. Kune kun iIi, Ii provas diversajn vortkombinojn lau sia bontrovo. Specon de latino kripligita, monstra, "kuireja latino", same fremda alla lingvo de Romo, kiel kelkaj nuntempaj piginoj estas al la lingvo de Sekspiro. Sed Lazaro fme akceptas evidentajon : oni ne povas revivigi kadavron. "Mi ne memoras jam", Ii poste skribos "kiamaniere mi venis al firma konvinkigo, ke êi tio estas neebla." Kaj Ii ja
3. Eltirajoj el la "letero al Borovko." 25

ekkonscias, ke la mortintaj lingvoj, eê simpligitaj - kaj kiel ilin simpligi, ne falante en la baoson ? - estas tro malfacile lemeblaj, kaj ke, krome, ilia vorttrezoro, ne evoluinta, estas tute neaktuala. Sed, tiukaze, kie Ii trovos la raran perlon, la lingvon de êiuj akcepteblan, nenies posedajon, kiu kapablus kunmasoni la pacon, la homan solidarecon, prudenti,gi la subpremantojn kaj redoni esperon al la subprematoj? Cu tiu ideala lingvo ie ekzistas ? Kaj se gi ne ekzistas, êu ne devus esti iu, kiu gin inventu kaj klopodu gin disvastigi ? Kreotajo ! Ampleksa esplorota regno por junulo, kiu estas nur dekkvinjara, kiam sprucas en lia kapo la ideo de planlingvo. Unuaj esploroj. Kompreneble, Lazaro ankorau nenion scias pri la provoj iam faritaj al la sarna celo. Neniam Ii audis pri komparfilologio, pri lingvoanalizo. Li ne scias, kiel solvi la problemon de la vorttrezoro. Kie komenci ? êu Ii fidu nur sian inspiron kaj palpserêadu mise-dise, atendante, ke la gusta vojo sin mem elmontros, au Ii dekomence kreu originalan gramatikon, êerpante, se necese, el la ekzistantaj gramatikoj, almenau el tiuj, kiujn Ii jam konas ? Lazaro komencis "ofte novajn provojn, elpensadis artifikajn riêegajn deklinaciojn, k.t.p." Sed borna lingvo, kun sia "senfina amaso de gramatikaj formoj", kun siaj centoj da miloj da vortoj, kaj siaj "vortaregoj, kiuj [lin] timigas, sajnas [alIi] tiel komplikita, tiel giganta" ke Ii iun tagon diras al si mem : "for la revojn ! Tiu êi laboro ne estas lau homaj fortoj4." Kaj tamen Ii daure repensas pri sia ideo! Dum eklernado de la angla en la lernejo, en la kvina klaso, lin trafis la sparko. Lazaro subite ekkonscias, ke de la angla oni devas inspirigi, ke objektiva analizo de tiu lingvo kondukus al principoj aplikeblaj allia estonta, riskoplena projekto. Avantagojn, certe, la angla lingvo posedas kaj ne malgrandajn. Tion oni ne ignoru. Komparite kun la komplekseco de la antikvaj lingvoj, la relativa simpleco de gia gramatiko estas evidenta. Lazaro komprenas, ke la ideala lingvo devus esti senigita de tiuj gramatikaj formoj, riêaj sed superfluaj, kiuj abundas en la naturaj lingvoj. Tiu komplekseco,

4.

Letero al Borovko.

26

Ii konstatas, venas de "nur blinda historia okazo sed tute ne estas necesa por la lingvo." Ekde tiu konstato, Lazaro persekutados la "senbezonajn formojn." Neniun el ili preteratenti, por pli ceTte ilin eviti, kiam estos veninta la tempo de la kreado. Plie Ii senmaskigos, unu post la alia, la multajn malavantagojn de la angla, kiujn Ii malkovras al siaj kamaradoj, êagrenitaj, ke ili mem ne pli frue ilin trovis. Dnue la malregulajn verbojn. Lazaro ja scias, ke en êiuj lingvoj la malregulaj verboj estas la premsongo eê de la plej inteligentaj lernejanoj, de la plej atentemaj studentoj: Ha ! Tiuj malregulaj verboj, kiujn oni nur en la gepatra lingvo vere regas ! Kaj eê, ne êiam ! Kial necesas, ke, en la angla, la infinitivo de to go (iri), to eat (mangi), to fly (flugi) tranformigas al went kaj gone, ate kaj eaten,flew kajflown por respektive la preterito kaj la preterita participo? êu la malregulaj verboj, tiel oftaj en la angla, ne estus ankau nur "blinda historia okazo", sen cilato kun la simpla prudento ? Kaj prudenton, pri tio êiuj konsentas, Lazaro posedas abundege ! Poste Ii atakas la ortografion de la angla. Li trovas gin absurda, tute maIsaga. Tiel mals aga kieI senkuragiga estas la prononco de tiu lingvo, pri kiu Ii daure kaj memriproêe pli 01 necese stumblas. Kiel malfacile estas klare distingi! Li incitigas vidante, ke al êiu vokalo respondas pluraj sonoj. Kaj tiu 00 estas ja tre kaprica, kiu sangigas al a en blood (sango), al u en book (libro), al 0 en floor (planko, etago) ! La Angloj tute prave diras: One cannot judge by appearances (oni ne povas jugi lau la aspekto) ! Koncerne la akcenton, gi ja en la plej multaj kazoj trafas la unuan silabon, sed Lazaro ne povas kompreni, kial gi tiel ofte migras ien ajn por trafi en la vortoj kun -ity la silabon antau tiu finajo, kieI en stupidity. Kia stultajo ! Lia kritika pripenso konceme tiun lingvon, kiun Ii cetere estimas, kondukas Lazaron al adoptado de principo, sur kiu staros la strukturo de lia tuta estonta verko : Ii nepre kondamnas êiujn esceptojn, kaj Ii same faros pri êiu formo, kiu ne estas necesa por komprenigi esprimon. Kio tiam okazas ? Lazaro Zamenhof vidas, ke "la gramatiko êiam pli kaj pli degelas en miaj manoj, kaj baldau mi venis al gramatiko plej malgranda, kiun okupis sen malutilo por la

27

lingvo ne pli 01kelkajn pagojn." Li tiam dediêas sin "pli kaj pli serioze, alla realigo de [sia] revo." Je êiu etapo de siaj progresoj, Lazaro plu kaj plu malkovradas, kuragigate de sia fidela korespondanto, sia onklo, ke Ii neniam rezignu pri sia projekto je universala lingvo : "BonSance", trankviligas sin Jozefo Zamenhof en letero je 1876 al sia nevo, "vi senêese pensas pri tio !" Konceme la vorttrezoron, Lazaro lemas malfidi la sajnon. Ekzemple, male de tio, kion oni generale kredas, la mallongaj vortoj, êefe se tro multaj kaj unusilabaj, ne estas nepre la plej facile memoreblaj. Li ankau konvinkigas, ke, por esti internacia, vorttrezoro devas ensorbi radikojn diversdevenajn. Kaj super êio Ii alvenas al êefa konkludo por lia plenkreskula vojirado: la dikaj. vortaroj, tiuj, kiujn Ii nomas "grandeguloj" - svarmas je vortoj, kiujn oni povus elimini. Tamen sub unu kondiêo. Tiun kondiêon Lazaro malkovras en cirkonstancoj tute hazardaj. Tiel aperas, en êies vivoj, signoj, kiujn oni riskas preteratenti, kaj kiuj en multaj kazoj povas esti decidaj por la tuta estonteco. Ni estas en 1876-1877. Rigardate de siaj instruistoj kiel ekzempla lemanto, la juna Lazaro tamen obeis la konsilojn de sia onklo Jozefo : lia granda projekto dame ekzistas en lia kapo. Lazaro dediêas. al gi êiujn libertempajn momentojn. Lia koncentrigo estas tia, ke la progresoj êiutage akceligas, kvazau diktataj de mistera forto, pri kiu la adoleskanto ekkonsciigas : "Estu tiu forto via kredokonfeso, via spirita gvidanto !" rekomendas la onklo el Bjalistoko, al kiu la junulo daure konfidencas siajn sentojn. Vigla, eê dumdorme, lia menso senêese boladas por Ii. Je la vekigo gi sufloras al Ii novajn ideojn, kondukas lin al celoj ankorau neviditaj, akrigas liajn observokapablojn. Iun tagon, en strato de Varsovio, lian rigardon altiras du plej banaIaj butiksildoj. Jam dekojn da fojoj Ii vidis ilin, sed Ii neniam atentis pri ili. La unua estas tiu de pordistejo: la ruslingva skribajo estas "SVEJCARSKA y A ". La dua diras: "KONDITORSKA y A" ; gi estas sukerajejo. Kio komuna estas inter unu kaj la alia? En fulmomomento aperas al Lazaro, ke la finajo -skaja entenas la slosilon de la vorttrezora simpligo. 28

Li jus eklemis per nur unu okulumo, kiel konstrui "sian" vortaron. Kio plej simpla, plej evidenta ?!! Sufiêas precize krei regulan aflksaron - la prefiksojn kaj sufiksojn - dank' al kio Ii elforgos senfinan nombron da vortoj cirkaü unu sola radiko. . .:5"La mehaniko de la lingvo estis antaü mi, kvazau sur la manplato, kaj mi nun komencis jam labori regule, kun amo kaj espero." Sur tiu nepre logika bazo, Lazaro Zamenhof kun obstineco konstruos tion, kion Ii unue nomos la lingwe uniwersala. Li "subite sentis la teron sub la piedoj", "radio de lumo" jus trafis lin. "La problemo estas solvita", Ii tiam pensis. Ekvidinte la rolon de la sufiksoj, Ii komprenis, kiom povus gravi por planlingvo "la plena uzo de tiu forto, kiu en lingvoj naturaj efikis nur parte blinde, neregule kaj neplene." Lazaro komparas la vortojn, "serêas inter ili konstantajn definitajn rilatojn." êiutage Ii forprenas de sia vorttrezoro tutajn seriojn da vortoj dank' al helpo de unu sola sufikso markanta difinitan rilaton. Li rimarkas, ke granda nombro da nacilingve memstaraj radikoj (patrino, mallarga, tranêilo) povas farigi kunmetajoj kaj tial malaperi en la baza vortrezoro . Alia fenomeno okazis post tiu unua iluminigo; en cirkonstancoj, kiuj ne mirigos la specialistojn de la psiha dumdorma aktiveco. Lazaro ofte pridemandas sin pri la utiIeco de la difina artikolo. Li konstatis ties foreston en la rusa kai la pola kaj gian ekziston en tri okcidenteuropaj Iingvoj, la franca, la germana kaj la angla. êu la difina artikolo estas vere necesa? Malgraü siaj pripensadoj, Lazaro ne sukcesas fari al si opinion. Songo tiros lin el embaraso... Songo, dum kiu Ii vidas sin apud arbareto akompanate de sia onklo Jozefo kaj de sia 5.
Estas rimarkinde, ke prefiksoj kaj sufiksoj ekzistas en la etnaj lingvoj, sed ilia funkciado, kiel rimarkis mem Zamenhof, estas nek regula, nek generala. Tiel, ekzemple en la franca lingvo, la sufIkso -ier ne havas la saman signifon en "dentier" (proteza dentaro) kaj "épicier" (spicisto), au en "encrier" (ink.ujo) kaj "cordonnier" (suriparisto) ; la substantivoj kun la sufikso -eur povas signifi profesian personon ("facteur", "livreur", "inventeur": leterportisto, livertransportisto, inventisto) sed ankau maSinon au aparaton ("compteur", "stimulateur" : registrilo, stimulilo) kaj la sufikso -ien, -ienne povas alligigi al substantivoj au adjektivoj signifante êu la profesion - "politicien"(politikisto)-, êu la skolon"freudien" (freudano) -, êu la naciecon - "indien" (Hindo au Indiano) - êu simplan adjektivan derivajon - "lacanien" (rilata al Lacan), "hitchcockien" (rilata al Hitchcock). Citajoj eltiritaj el la letero al Borovko. 29

6.

instruisto pri heIena Iingvo, Prof. Bileviê, diskutante pri la rolo de la difina artikolo. "Ni eniru la arbareton", diras Lazaro, "ni tie trovos iun, kiu helpos al ni." "êefe ne en la arbareton", tiam ekkrias Prof. Bileviê, "estas tie tri junulinoj ruge vestitaj, kiuj deziras al ni malbonon." La tri viroj tumas sin alla arbareto kaj timegante, vidas eliri tri rufajn junulinojn ruge vestitajn. Lazaro aiidas sin timegante ekkrii : "Jen la tri rugaj junuIinoj !" Kaj Ii tuj vekigas. "Mi klare memoras", Zamenhof poste skribos, "ke mi tute konscie uzis la artikolon la por nomi la tri junulinojn. Alikaze, mi parolus pri tri ajnaj junulinoj kaj ne pri tiuj menciitaj de Prof. Bileviê." De tiam lia elekto estas farita kaj Lazaro povas senti sin kontenta, ke Ii sen la plej eta feno lemis, ke la difina artikolo ne estas tute senutila. Dankon, subkonscio ! Dum Ii serêadas, por iIin eIpeli, êiujn balastojn de la naturaj gramatikoj, densajn arbarojn de esceptoj kaj malregulajoj, Lazaro riêigas sian vorttrezoron zorgante, precipe, kiel eble pIej spari la radikojn. Rezigninte pri unusilabeco, Ii tamen kredis dum ioma tempo, ke planlingvo povus konsisti el vortoj plene inventitaj. Sed Ii post neIonge ekkonsciis, ke estus malfacile ilin êiujn memori. Pri tio Ii estis malgraii sia juna ago multe pli realisma 01 iu germana pastro, misiranta je la sarna epoko en ambician kreadon, pri kiu poste temos. Lasinte tiun sendaiiran iluzion, Lazaro dediêas sian tutan atenton al la êefaj lingvoj de la eiiropa mondo. Tie Ii trovas "grandegan provizon da pretaj vortoj intemaciaj" konataj de plej multaj popoloj. Vera "trezoro" por intemacia lingvo. De tie Lazaro abunde êerpos. Samepoke, foje premas lin duboj pri la utileco de komuna Iingvo. Cu gi sufiêos por certigi pacon kaj akordon inter la 7.
La juna Zamenhof tiel montris, ke Ii estas treege sagaca. êar la MankO de difina artikolo povas foje kauzi diplomatiajn miskomprenojn. Ekzemple, en 1967, tio estis la kauzo de konflikto inter la du oficialaj versioj, angla kaj franca, samtempe akceptitaj, de la rezolucio N° 242 de la Sekur-Konsilantaro de UNo. En la unua, la angla esprimo "territories occupied in the course of the recent conflict" (sen difina artikolo) povis komprenigi, ke la Izraelianoj estas petataj malokupi okupaciitajn teritoriojn, do neprecizigitan parton, dum en la dua versio, la difina artikolo (les territoires occupés...) klare indikis, ke ili devas forlasi êiujn teritoriojn. "La ambigueco de la angla teksto ne estas defendebla kompare kun la klareco de la franca teksto, kio cetere estas sufiêe ofta en UNo" rimarkigis Pierre Révol, plenrajta ministro el Francio, en la
gazeto Le Figaro (11 a de Feb. 1992).

30

Soyez le premier à déposer un commentaire !

17/1000 caractères maximum.