//img.uscri.be/pth/4a36deafd5e628d7e654b716b3f4572582be5927
Cet ouvrage fait partie de la bibliothèque YouScribe
Obtenez un accès à la bibliothèque pour le lire en ligne
En savoir plus

Les légitimités ordinaires

De
272 pages
On pense que les légitimités concernent les hommes et les situations de pouvoir ou de compétences. Pourtant, de plus en plus souvent, il est question de légitimité à propos de personnes ou de faits ordinaires : qu'il s'agisse d'éducation, de procréation assistée, de luttes, d'expressions artistiques, que ce soit pour revendiquer ou dénier une légitimité. Poser la question « au nom de quoi ? », c'est interroger les fondements des légitimités électives et révéler les mutations du rapport au politique.
Voir plus Voir moins

Legitimites ordioanriseO .Knidd 1 /020117/ 1 35:6
eLitigetimdoins ors OKaire d i.dn701/24/0:516 1 3
getimitiLnaires Oes ordoi023 /70/ni.K dd

53

LÉë äéÖáíáãáíéë çêÇáåaáêÉë

116: 1
Questions Contemporaines
Collection dirigée par J.P. Chagnollaud,
B. Péquignot et D. Rolland

Chômage, exclusion, globalisation Jamais les « questions
contemporaines » nont été aussi nombreuses et aussi complexes à
appréhender. Le pari de la collection « Questions Contemporaines » est
doffrir un espace de réflexion et de débat à tous ceux, chercheurs,
militants ou praticiens, qui osent penser autrement, exprimer des idées
neuves et ouvrir de nouvelles pistes à la réflexion collective.

Derniers ouvrages parus

Riccardo CAMPA,La place, et la pratique plébiscitaire,2011.
Bernard LAVARINI,La Grande Muraille nucléaire du IIIe millénaire,
Plaidoyer pour un bouclier antimissiles européen, 2011.
Arnaud KABA, lexempleLe commerce équitable face aux réalités locales :
dune plantation de Darjeeling, 2011.
Christian SAVÈS,Éthique du refus. Une geste politique, 2011.
Marieke LOUIS,LOIT et lAgenda du travail décent, un exemple de
multilatéralisme social, 2011.
PaulAÏM,Où en sommes-nous avec le nucléaire militaire ?,2011.
Michel ADAM,Jean Monnet, citoyen du monde. La pensée dun précurseur,
2011.
Hervé HUTIN,Le triomphe de lordre marchand,2011.
Pierre TRIPIER,Agir pour créer un rapport de force, Savoir, savoir agir et
agir, 2011.
Michel GUILLEMIN,Les dimensions insoupçonnées de la santé, 2011.
Patrick Dugois, Peut-on coacher la France ?,2011.
Jean-Pierre LEFEBVRE,Architecture : joli mois de mai quand reviendras-tu ?,
2011.
Julien GARGANI,Voyage aux marges du savoir. Ethno-sociologie de la
connaissance, 2011.
Stanislas R. BALEKE,Une pédagogie pour le développement social, 2011.
Hélène DEFOSSEZ,le végétarisme comme réponse à la violence du monde,
2011.
Georges DUQUETTE,Vivre et enseigner en milieu minoritaire. Théories et
interventions en Ontario français, 2011.
Irnerio SEMINATORE,Essais sur lEurope et le système international. Crise,
multilatéralisme et sécurité, 2011.
Irnerio SEMINATORE, Six études sur les équilibres internationaux,
2011.














Hélène HATZFELD







Les légitimités ordinaires
Au nom de quoi devrions-nous nous taire ?





Legitimites 






















ordoina

ires OK.

PÜçíç ÇÉ ÅçìîÉêíìêÉ : AåíçáåÉ WaäíÉê/ aïå.Ñê
MáëÉ Éå éaÖÉ :CÜäçé Rçìñ
L AëëçÅáaíáçå éçìê äa ÇéãçÅêaíáÉ Éí ä éÇìÅaíáçå äçÅaäÉ Éí ëçÅáaäÉ (AÇÉäë )Éëí ìå äáÉì
Ç éÅÜaåÖÉë Éí ÇÉ éêçéçëáíáçåë éçìê äÉ ÇéîÉäçééÉãÉåí ÇÉ äa ÇéãçÅêaíáÉ äçÅaäÉ.
DÉéìáë ëçå çêáÖáåÉ ,Éå,9 A ÉÇä15ÇÉë ìéÉ ÉÖêçäë êaááíëÑ ,,ñìaëÉÇ ëìäéÅçä aíëçÅëëáä ãaåáí
ÇÉë éêçÑÉëëáçååÉäë áåíÉêîÉåaåí Çaåë äÉ ÅÜaãé äçÅaä Éí ÇÉë ÅáíçóÉåë ÉåÖaÖéë Çaåë äa îáÉ
äçÅaäÉ.
Aì íêaîÉêë ÇÉë ÖêçìéÉë ÇÉ íêaîaáä, ÇÉë éìÄäáÅaíáçåë ,ÇÉë Ñçêãaíáçåë çì ÇÉë ÅçääçèìÉë
èì ÉääÉ çêÖaåáëÉ ,ä AÇÉäë aÖáí éçìê èìÉ ÇÉ åçìîÉaìñ êaééçêíë ë éíaÄäáëëÉåí ÉåíêÉ äÉë
ÅáíçóÉåëÉí äÉìêë êÉéêéëÉåíaåíë éäìë ,êaééçêíë Åçåëíêìáíë aìíçìê ÇÉ äa éaêíáÅáéaíáçå ÇÉë
ÅáíçóÉåë ëëÉÅçêé ëÉÇ àêaíáäáÄéÉ Çéìë Ç.ÉíÅîáäçÉäåçÅ
ïïï.aÇÉäë.çêÖ

nidd 2 © éditions Adels
Tous droits réservés pour tous pays

© LHarmattan, 2011
5-7, rue de lEcole-Polytechnique, 75005 Paris

http://www.librairieharmattan.com
diffusion.harmattan@wanadoo.fr
harmattan1@wanadoo.fr

ISBN : 978-2-296-56139-7
EAN : 9782296561397

27/070KOi.dn dinaires tes ordoigeLimit CÉ äáîêÉ Ççáí aìëëá ÄÉaìÅçìé aìñ aãáë Éí aìñ éÉêëçååÉë èìá, éaê
äÉìêë éêaíáèìÉë ,Éå íêaîaáä ëçÅáaä ,Éå aêÅÜáíÉÅíìêÉ Éí ìêÄaåáëãÉ ,Çaåë
äÉë éêçàÉíë aëëçÅáaíáÑë ,Çaåë äÉë äìííÉë ãÉåéÉë éçìê äÉìê èìaêíáÉê,
m’ont fait partager leurs questions et leurs réflexions sur la place
ÇÉë ÑÉããÉë Éí ÇÉë ÜçããÉë çêÇáåaáêÉë Çaåë äa Cáí é .

JÉ êÉãÉêÅáÉ MaêáÉ-HéäèåÉ BaÅèìé, Gáä DÉäaååç á,
CaíÜÉêáåÉ NÉîÉì éçìê äÉìê êÉäÉÅíìêÉ aííÉåíáîÉ Éí äÉìêë êÉãaêèìÉ ë,
Éí íçìí éaêíáÅìäáèêÉãÉåí, CäaáêÉ Léîó-VêçÉäaå í
Éí ä AÇÉäë éçìê äÉìê ëçìíáÉå.

3:516 1 /1
anridrio.KniseO 820dd 11 /07/35:61 seo mitigetiL
.1 CaíÜÉêáåÉ FçêÉí ,« UåÉ îáÉ éçäáíáèìÉ » ,Çaåë MáÅÜÉä AåëÉäãÉ, Du bruit à la parole. La
scène politique des cités,L AìÄÉ0, 2é65.2

35«Váëáçå Çì ãçåÇÉ èìá å Éëí éaë íaåí ÜìãaåáëíÉ èìÉ éêçÑçåÇéãÉåí
ÇéãçÅêaíáèìÉ.£) ( SÉìäÉãÉåí Çì Çêçáí ,ÇÉ äa äéÖáíáãáíé éçìê ÅÜaèìÉ
ðíêÉ Üìãaáå ,èìÉääÉ èìÉ ëçáí ëa éçëáíáçå çì ëçå çêáÖáåÉ ,à ðíêÉ äà, Çaåë
äÉë ÉëéaÅÉë ÇÉ íêaîaáä ,ÇÉ îáÉ çì ÇÉ ÇéÄaí Éí à ÇáêÉ ÅÉ èì áä éÉåëÉ,
aîÉÅ ëÉë éêçéêÉë ãçíë ,Ñûí-ÅÉ ëìê ìå ãçÇÉ îáçäÉåí, ãaäaÇêçáí çì åçå
ÅçåÑçêãÉ£.La éäaåèíÉ ,äa îáääÉ ,äÉ èìaêíáÉê ÅçããÉ íÉêêÉë à éaêíaÖÉê
éaê ÇÉë ðíêÉë éÖaìñ Éå Çêçáí ,èìá ÅçÜaÄáíÉåí, ë ÉåíÉåÇÉåí çì éaë ,ãaáë
çåí ÇÉ íçìíÉ ãaåáèêÉ à ÑaáêÉ ÉåëÉãÄäÉ. »1

DÉë äéÖáíáãáíéë çêÇáåaáêÉë

?

11:61 oird oes Oesirna ddni.K/70/029 Lmitigeti
d .inds OKaireodni sroimetigitLe3520107//0 116: 1
------- s reaiind nd.iOK0/0211 1 11/7Introduction

« C Éëí ÄÉaìÅçìé Ç aÖáíaíáçå éçìê êáÉå, áä a äÉ Çêçáí íçìí à Ñaáí äé
ÖáíáãÉ ÇÉ ÅçãéçëÉê ëa ÅÜaåëçå Éí ÇÉ äa ÅÜaåíÉê ç ùáä îÉìí » .DÉ
èìá ë aÖáí-áä ? D ìå àÉìåÉ êaééÉìê. Qìá éaêäÉ ? LÉ ãáåáëíêÉ ÇÉ äa
ÅìäíìêÉ Éí ÇÉ äa ÅçããìåáÅaíáçå. « Faääaáí-áä éÉêãÉííêÉ à OêÉäëaå) (£
ÇÉ ÅÜaåíÉê Éå éìÄäáÅ, aäçêë èì áä aîaáí Åçããáë ,Éå0 2 ì7, ÅåÉåÜa
ëçå ãáëçÖóåÉ ,ÇéÅêáîaåí ÇÉ ãéÅÜaåíë áåëíáåÅíë ÇÉ îáçäÉåÅÉ ÅçåíêÉ
une femme infidèle (…) que le chanteur a depuis supprimée de son
êééÉêíçáêÉ? ÇÉãaåÇÉ äa àçìêåaäáëíÉ Çì Monde1P . ,çáëåäÉë çìê Åáaíaëëç
èìá ÇéÑÉåÇÉåí äÉë Çêçáíë ÇÉë ÑÉããÉë Éí êaééÉääÉåí èì ìåÉ ÑÉããÉ
ãÉìêí íçìë äÉë íêçáë àçìêë ëçìë äÉë Åçìéë ÇÉ ëçå ÅçãéaÖåçå ,Å Éå
Éëí íêçé. Iä ë aÖáêaáí Ç ìå êÉíçìê à äa ÄaêÄaêáÉ( )£Eå ÑaÅÉ, çå êaé
éÉääÉ èìÉ äÉë àÉìåÉë ÇÉë Åáíéë åÉ ëçåí éaë ÑçêÅéãÉåí ÇÉë Åêéíáåë Éí
èì áäë ÅçãéêÉååÉåí äÉ ëÉÅçåÇ ÇÉÖêé ).(£ OêÉäëaå Éëí åé à Héêçì
îáääÉ-Saáåí-Cäaáê, îáääÉ-ÅÜaãéáÖåçå à äa ééêáéÜéêáÉ ÇÉ CaÉå. Iä Éå
ÇçååÉ ëa îáëáçå :äa àÉìåÉëëÉ ó îáí Çaåë ìåÉ îaÅìáíé ÇéëíêìÅíìêaåíÉ Éí
ÅçãéÉåëÉ ëa ÑçäáÉ éaê ÇÉë àÉìñ îáÇéç ëaåë ãçêaäáíé( )£ .Eå ãÉåa
çaåí, Éå aîêáä ,ÇÉ åÉ éaë îÉêëÉê äa ëìÄîÉåíáçå ÇÉ 0263Éìêçë aì
PêáåíÉãéë ÇÉ BçìêÖÉë ëá äÉ ÅçåÅÉêí Ç OêÉäëaå éíaáí ãaáåíÉåì ,äÉ éêé
ëáÇÉåí (PS) Çì ÅçåëÉáä êéÖáçåaä Çì CÉåíêÉ£) (, a aàçìíé ìå ëÉÅçåÇ
problème à celui du mode d’expression : financer une manifestation
ÇçååÉ-í-áä äÉ Çêçáí aìñ éçäáíáèìÉë Ç áåíÉêîÉåáê ëìê ëçå ÅçåíÉåì ? Oìá,
çåí êééçåÇì äÉë çêÖaåáëaíÉìêë ÇÉë FêaåÅçÑçäáÉë ÇÉ äa RçÅÜÉääÉ, Éå
biffant le nom d’Orelsan sur leur affiche par frilosité (…). Non, a ré
éçåÇì M. MáííÉêêaåÇ.) ÉÅ ëíaêéAãa a,aêÅ íaÖêaÜ ÉêáíÉ ÇéÉ ÇaäÉF£(
ÇÉ äa éçäáíáèìÉ ÇÉ äa îáääÉ ,ëçìÜaáíÉ ìåÉ êéìåáçå ÖéåéêaäÉ ÇÉ êaééÉìêë .
Uå GêÉåÉääÉ Çì êaé (.»

CçããÉåí ÇÉë äéÖáíáãáíéë éÉìîÉåí-ÉääÉë ðíêÉ çêÇáåaáêÉë ? ÀéêÉãáèêÉ
îìÉ, äa èìÉëíáçå éaêaþí ÄáòaêêÉ ,îçáêÉ aÄëìêÇÉ.À áäÉ Çé äÇÉáíéÖíáãá é
Éëí Éå ÉÑÑÉí aííaÅÜéÉ ÅÉääÉ Ç ìåÉ ÇáëíáåÅíáçå aÅÅçêÇéÉ à ìå áåÇáîáÇì
çì à ÇÉë aÅíÉë. DáêÉ èì áä ó a ÇÉë äéÖáíáãáíéë çêÇáåaáêÉë ëìééçëÉ ÇÉìñ
changements : c’est à la fois affirmer la pluralité des légitimités et
redéfinir leurs caractéristiques, leur champ d’application. C’est in-
íÉêéÉääÉê ä áÇéÉ ëÉäçå äaèìÉääÉ áä å ó aìêaáí èì ìåÉ ëÉìäÉ äéÖáíáãáíé,

6:53DÉë ÜáëíçáêÉë ÅçããÉ ÅÉääÉ-äà åçìë Éå äáëçåë çì Éå ÉåíÉåÇçåë íçìë
äÉë àçìêë .EääÉë ãÉííÉåí Éå àÉì ÇÉë äéÖáíáãáíéë çêÇáåaáêÉë Éí êéîèäÉåí
íçìí äÉ éçíÉåíáÉä ÇÉ èìÉëíáçåë Éí ÇÉ ÑçêÅÉë èì ÉääÉë ëìëÅáíÉåí.

.1VéêçåáèìÉ MçêíaáÖåÉ ,« LÉ êaé ,äa äáÄÉêíé Ç ÉñéêÉëëáçå Éí äÉë éÉêëçååaäáíéë éçäáíáèìÉë »,
LÉ MçåÇÉ,9 72/0-1é .2

11

tes ordoLegitimi
12

1. CçääçèìÉ FçåÇa-CÉîáéçÑ, « CêáëÉ Éí êÉåçìîÉaì Çì éçäáíáèìÉ : èìÉääÉ ÅçåíêáÄìíáçå ÇÉë
aëëçÅáaíáçåë ? »81/20,- .7Éì.ääèçaÅáååçáíCìããç aáäÅçì a ÇìÉÅÅ
FêaåÅÉ CìäíìêÉ5/,14 .702LÉë ãaíáåë ÇÉ FêaåÅÉ CìäíìêÉ.
.931026/CÑ .aìëëá Tous Montreuilìãáåaå ä,äå áÅaéàçìê, ,0°3-861/2
« Qì aííÉåÇÉò-îçìë ÇÉ äa ÇéãçÅêaíáÉ äçÅaäÉ ? » ,é.31

LÉ ëìÅÅèë ÇÉ äa åçíáçå ÇÉ äéÖáíáãáíé ,éaêÅÉ èì ÉääÉ Éëí íêaÇáíáçååÉääÉ
ãÉåí ìå aííêáÄìí Çì éçìîçáê Éí Çì ëaîçáê, Éí éaêíáÅìäáèêÉãÉåí Çì éçì

Oê áä Éëí ãaåáÑÉëíÉ èìÉ äa êéaäáíé å Éëí éaë aìëëá ëáãéäÉ. Oå
ÅçåëíaíÉ Éå ÉÑÑÉí aìàçìêÇ Üìá ìåÉ ãìäíáéäáÅaíáçå Ç ÉñéêÉëëáçåë çì
ÇÉ êÉîÉåÇáÅaíáçåë ÇÉ äéÖáíáãáíéë, íaåí Çaåë ÇÉë êéìåáçåë éìÄäáèìÉë
èìÉ Çaåë äa éêÉëëÉ ,ëìê IåíÉêåÉí çì Çaåë ÇÉë ÇáëÅìëëáçåë éäìë
áåÑçêãÉääÉë ,ÅçåÅÉêåaåí ìåÉ ÇáîÉêëáíé Ç aÅíÉìêë Éí ÇÉ íÜèãÉë .Uå
ëÉìä ÉñÉãéäÉ : à MçåíêÉìáä3aåäáäa ÄéaêáÉìÉ ,î Ç ÉäáÉä ,ÉååÉáë ëêçä
Ç ìåÉ êéìåáçå éìÄäáèìÉ Éå ãaáêáÉ ÇÉëíáåéÉ à áåÑçêãÉê äÉë ÜaÄáíaåíë
ëìê äÉë êéëìäíaíë Ç ìåÉ ÉåèìðíÉ ëìê « äa ÇéãçÅêaíáÉ éaêíáÅáéaíáîÉ »,
äÉ ãçí « äéÖáíáãáíé » Éëí ëéçåíaåéãÉåí Éãéäçóé ìåÉ ÇáòaáåÉ ÇÉ Ñçáë
éaê ÇáîÉêëÉë éÉêëçååÉë ÇÉ äa ëaääÉ, ÉëëÉåíáÉääÉãÉåí ÇÉë ãÉãÄêÉë ÇÉ
ÅçåëÉáäëÇÉèìaêíáÉê .« QìÉääÉ Éëí äa äéÖáíáãáíé ÇÉë êÉëéçåëaÄäÉë ÇÉ
ÅçåëÉáäë ÇÉ «åU ä í .åì ? ëáÇ »åíáÉäì éáäì ëçë ìa-íäáè áíêÉ? F èìaê
éäì ëÉ éÉêãÉí ÇÉ ãÉííêÉ Éå ÇçìíÉ äa äéÖáíáãáíé Éí äa êÉéêéëÉåíaíáîáíé
Ç ìåÉ éÉêëçååÉ£ Maáë ëa äéÖáíáãáíé ,ÉääÉ äa íáÉåí éaê äÉ Ñaáí èì ÉääÉ
ÜaÄáíÉ, îáí Çaåë äÉ èìaêíáÉê£ » ëçìíáÉåí ìåÉ aìíêÉ .Oì ÉåÅçêÉ
« La äéÖáíáãáíé, Å Éëí ãçáåë äÉë éÉêëçååÉë èìÉ äÉë éêçàÉíë èì ÉääÉë
éçêíÉåí. »

3Les légitimités ordinaires

ÅÉääÉ ÇÉ ä éäì ,ÑçåÇéÉ ëìê äÉ ëìÑÑêaÖÉ ìåáîÉêëÉä. JÉaå-Lçìáë DÉÄêé ,
éêéëáÇÉåí ÇÉ ä AëëÉãÄäéÉ åaíáçåaäÉ ,åÉ ÇéÅäaêaáí-áä éaë, ÇÉîaåí ìå
éìÄäáÅ äaêÖÉãÉåí Åçãéçëé ÇÉ ãáäáíaåíë aëëçÅáaíáÑë ,èì « áä ãaåèìÉ Éí
ãaåèìÉêa íçìàçìêë aìñ aëëçÅáaíáçåë äa äéÖáíáãáíé ÇéãçÅêaíáèìÉ, ÅÉääÉ
èìÉ ÅçåÑèêÉ äÉ ëìÑÑêaÖÉ ìåáîÉêëÉä », aééÉäaåí Çèë äçêë éçìê êÉãéÇáÉê
à äa « ÅêáëÉ Çì éçäáíáèìÉ », à « êÉäéÖáíáãÉê äÉë éäìë1»? Iä åÉ Ñaáëaá í

alors que conforter l’affirmation fréquemment énoncée, notamment
éaê äÉë éäìë, ëÉäçå äaèìÉääÉ áä å ÉñáëíÉ èì ìåÉ ëÉìäÉ äéÖáíáãáíé : äa
äÉìê. TÉä Éëí éaê ÉñÉãéäÉ äÉ éçáåí ÇÉ îìÉ ÇéÑÉåÇì éaê HÉåêá Gaáåç .
IåíÉêêçÖé ëìê äa éçëëáÄáäáíé ÇÉ êÉÅçååaþíêÉ, ÑaÅÉ aìñ%58 Ç éäÉÅíÉìêë
à äa éêéëáÇÉåíáÉääÉ èìá ÑçåÇÉåí äa äéÖáíáãáíé ÇÉ NáÅçäaë Saêâçòó, ìåÉ
äéÖáíáãáíé ëóåÇáÅaäÉ, áä êééçåÇ :« Nçå ,áä å ó a éaë ÅçåÅìêêÉåÅÉ ÇÉ
äéÖáíáãáíéë Éå ÇéãçÅêaíáÉ. Iä å ó a èì ìåÉ ëÉìäÉ äéÖáíáãáíé ,ÅÉääÉ èìÉ
ÅçåÑèêÉ äÉ éÉìéäÉ2. »

16:51 07/122/0 1 niddO .Kesirnaoird oesitmitigeL :-
849).Introduction

îçáê éçäáíáèìÉ, åÉ éÉìí ðíêÉ ìå ëáãéäÉ ÉÑÑÉí ÇÉ ãçÇÉ .Iä ëìÖÖèêÉ aì
ÅçåíêaáêÉ èì ìåÉ íêaåëÑçêãaíáçå ÇÉë êaééçêíë aì éçìîçáê ,à äa Åçã
ééíÉåÅÉ, aì Çêçáí £Éí éäìë éêçÑçåÇéãÉåí aì éçäáíáèìÉ ,Éëí à ä ìîêÉ
Éí êÉÅçãéçëÉ äa åçíáçå ÇÉ äéÖáíáãáíé .
Uå êaéáÇÉ íçìê ÇÉ íaÄäÉ ÇÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë ÇÉ äéÖáíáãáíé äÉë éäìë
aáëéãÉåí êÉééêaÄäÉë Éëí éäçèìÉåí : çå ó êÉÅÉåëÉ ÇÉ åçãÄêÉìñ
ãéíáÉêë ,ãaáë aìëëá ÇÉë áåëíáíìíáçåë Éí ÇÉë aëëçÅáaíáçåë. LÉë ãé-
tiers qui se plaignent ainsi d’un déficit de légitimité sont à la fois
Éå êÉäaíáçå ÑçêíÉ aîÉÅ ÇÉë éìÄäáÅë Éí ÜáëíçêáèìÉãÉåí äáéë à ä Eíaí1 .
LÉë aêÅÜáíÉÅíÉë : « CêáëÉ ÇÉ äéÖáíáãaíáçå » ,« éêçÑÉëëáçå ëáåáëíêéÉ »
ëÉäçå ä ÉåèìðíÉ èìÉ äÉìê çåí ÅçåëaÅêéÉ IëaÄÉääÉ BÉåàaãáå Éí Fêaå-
ççáë AÄaääéa2 Éå19.0 áëíaåíë ëçÅáaìñ LëÉa ëë äéÖÉ ÇÉÅêáë: « íá-á
ãáíé » Ç aéêèë JaÅèìÉë Içå Éí JÉaå-Paìä TêáÅaêí3984, « ã Éå1ëá É
Éå ÇçìíÉ ÇÉ äa äéÖáíáãáíé » aåaäóëéÉ éaê MáÅÜÉä CÜaìîáèêÉ4 Éå
85. 19Eå ÅçãéaÖåáÉ ÇÉë éÇìÅaíÉìêë : « L éÇìÅaíÉìê Éëí íçìàçìêë
à la recherche de sa légitimité » affirme Jean-Luc Martinet5 .PðäÉ-
ãðäÉ Éí éaêÑçáë éäìë ëìêéêÉåaåí : « Oå éÉêÇ åçíêÉ äéÖáíáãáíé » ëÉ
éäaáÖåÉåí äÉë áåëéÉÅíÉìêë Çì íêaîaáä6aìñè, éÅí äÜçäëìÉçå Ñ ëa ëÉíåÉÖ

.1 Pçìê ìåÉ éíìÇÉ ÇÉ äa íêaåëÑçêãaíáçå ÇÉë äéÖáíáãáíéë éêçÑÉëëáçååÉääÉë ÅÑ. TÜçãaë LÉ
BáaåáÅ ,AåíçáåÉ Váçå ,(Çáê). ,Action publique et légitimités professionnelles ,LGDJ ,
LÉñíÉåëç ÉÇáíáçåë, .208
2. IëaÄÉääÉ BÉåàaãáå ,Fêaåççáë AÄaääÉa, « Éîçäìíáçå ÇÉ äa éêçÑÉëëáçååaäáíé ÇÉë aêÅÜáíÉÅíÉë » ,
FORS-Recherche Sociale.0åáìà-äáîê a4,11í ÉêëãaÉá-êaàîå31 ,,1 91
.3JaÅèìÉë Içå ,JÉaå-Paìä TêáÅaêí, Les travailleurs sociauxÉîìç,Éíê91( )29(1 DéÅ, LaÉ . éÇ
1
4.MáÅÜÉä CÜaìîáèêÉ, « Têaîaáä ëçÅáaä : äÉ ÅÜçÅ ÇÉë äéÖáíáãáíéë », Le Monde diplomatique ,
é5,0Éêîá98 1àåa73,0.12- ã èÜíëëÉÉÉ ëÉ ÉLÉåí ÇéîÉí äaêÖÉãëåä aêéçäéé éaÇ
éêçÑÉëëáçååÉääÉ. Mçå ÉåèìðíÉ Éí äÉë Ñçêãaíáçåë èìÉ à aá aëëìêéÉë aìéêèë ÇÉ íêaîaáääÉìêë
ëçÅáaìñ ã çåí ÅçåÇìáíÉ à êééçåÇêÉ aì ëÉåíáãÉåí ÇÉ « ÅêáëÉ ÇÉ äéÖáíáãáíé » éaê Construire
de nouvelles légitimités en travail social, DìåçÇ9 18.,
5.JÉaå-LìÅ MaêíáåÉí( Çáê ,).Les Éducateurs aujourd’hui,ìççäëì,ÉT 1 Pêáîaí9 ÜíÉÄaëáä3. É,
DìÖìé ,GìáääaìãÉ MaäçÅÜÉí ,« UåÉ äéÖáíáãáíé ëaåë aëëáëÉ. LÉë ÇáêÉÅíÉìêë ÇÉ äa PJJ ÉåíêÉ
ÇáäÉããÉë éêçÑÉëëáçååÉäë Éí ÅçåíêaáåíÉë áåëíáíìíáçååÉääÉë » ,Çaåë TÜçãaë LÉ BáaåáÅ ,çé .Åáí ,
é74 5-.8
.6Libérationêa íáäîaìêíÉÇìë åá ñÅÉéëÖaé ìa ÉaÅêÉ ìåÉ Åçåë « OåÉí, áãääG ÉêáêäÉ( ìM
éÉêÇ åçíêÉ äéÖáíáãáíé », Libération9/205. ,CÑ. aìëëá JaÅèìÉë DìÖÜÉêa, CÜêáëíáaå
LÉåçáê ,MáÅÜÉä RáÅçÅÜçå, CäaìÇÉ TêáçãéÜÉ, « L áåëéÉÅíáçå Çì íêaîaáä Éå èìðíÉ Ç ìåÉ
åçìîÉääÉ äéÖáíáãáíé » ,Droit social, 2, février1993, p. 138-147 ; Vincent Tiano, « Déficit
ÇÉë êéÖìäaíáçåë Éí éÉêíÉ ÇÉ äéÖáíáãáíé Ç ìåÉ éêçÑÉëëáçå :äÉë áåëéÉÅíÉìêë Çì íêaîaáä » ,Çaåë
TÜçãaë LÉ BáaåáÅ ,Çéàà Åáíé é 1-9.40
13

:53 611/ 1/0701 23Legitimites ordoianriseO .Knidd -
nairrdoies oimit1 24dd .KniseO 3:516 1 /1070/. 1PÜáäáééÉ Têçìîé, Les agents de maîtrise à l’épreuve de la modernisation industrielle
Paêáë ,L Haêãaííaå ,ÅçääÉÅíáçå ÉÅçåçãáÉ Éí áååçîaíáçå7. 19,
2.AååÉ-MaêáÉ BÉêíêaåÇ ,Les villes et leurs bibliothèques : légitimer et décider 1945-1985
ÉÇáíáçåë Çì CÉêÅäÉ ÇÉ äa LáÄêaáêáÉ ,19.
3. Sylvie Octobre, « Construction et conflits de la légitimité professionnelle : qualification
Éí ÅçãééíÉåÅÉ ÇÉë ÅçåëÉêîaíÉìêë ÇÉ ãìëéÉ » ,Sociologie du travail432,10 é1- .90
L éíìÇÉ ãçåíêÉ ÅçããÉåí ä áÇÉåíáíé éêçÑÉëëáçååÉääÉ ÇÉë ÅçåëÉêîaíÉìêë ÇÉ ãìëéÉ Éëí aÑÑÉÅíéÉ
par la pluralité des univers de référence et par la tension entre logique de qualification et
äçÖáèìÉ ÇÉ ÅçãééíÉåÅÉ .CÑ. aìëëá : OÇáäÉ Jçáå-LaãÄÉêí ,YîÉë LçÅÜaêÇ, MaêáÉ RaîÉóêÉ ,
PaëÅaä UÖÜÉííç, « LÉ ãìëéÉ éçìê íçìë :ÉåàÉìñ éêçÑÉëëáçååÉäë Ç ìåÉ éçäáíáèìÉ éìÄäáèìÉ »,
Çaåë TÜçãaë LÉ BáaåáÅ ,Çéàà Åáíé é-34.1
4.Aäaáå Faìàaë ,« LÉë ÅÜaãÄêÉë ÇÉ ÅçããÉêÅÉ Éí Ç áåÇìëíêáÉ çåí íçìàçìêë ìå éêçÄäèãÉ ÇÉ
äéÖáíáãáíé », Le MondeéìäéãéåÉ íåIíáaáëÉî,á íS 71,ÑéîêáÉê.981
. 5MaêÅ Uòaå ,« LÉ FçåÇë ãçåéíaáêÉ áåíÉêåaíáçåaä Éå èìðíÉ ÇÉ äéÖáíáãáíé éçäáíáèìÉ » ,Le
Monde ,18aîêáä0. 2
6JÉaå-Lçìáë AåÇêéaåá ,« QìaåÇ ä Éíaí êÉíêçìîÉ ëa äéÖáíáãáíé » ,Le Monde,7 ãaá2 0.7
.7Affaiblissement du lien social, enfermement dans les particularismes et intégration dans
la cité .Rapport au Premier ministre, La DçÅìãÉåíaíáçå ÑêaåçaáëÉ, àìáå7.9 1
8. MaêáÉ-BéaíêáÅÉ BaìÇÉí ,LaÉíáíáa Vaå EÉÅâÜçìí, « AÅíáçååaêáaí ëaäaêáé :äa äìííÉ éçìê äÉ
éçìîçáê ÅçããÉåÅÉ », Le Monde-Économie1, 4àìáå2 .0
9.PáÉêêÉ HéêáíáÉê ,« QìÉääÉ éÉìí ðíêÉ äa äéÖáíáãáíé Ç ìå aÅÅçêÇ ÅçåíêaÅíìÉä ? » ,Le Monde
3çÅíçÄêÉ0. 2
14

La êÉîÉåÇáÅaíáçå ÇÉ äéÖáíáãáíé Éëí aìëëá íêèë éêéëÉåíÉ Çaåë äÉë aëëç
Åáaíáçåë èìá íêaîaáääÉåí aì ÅçåíaÅí ÇÉë éäìë, Çaåë äÉë ÇçãaáåÉë Çì
logement, de l’aide aux personnes en difficulté, de la vie de quartier,
Éí ëÉ êéÅäaãÉåí Ç ìåÉ äéÖáíáãáíé Ç ìëaÖÉ .DÉ ãðãÉ, äÉë aëëçÅáaíáçåë
èìá ëÉ ÅçåëíáíìÉåí éçìê éêçíÉëíÉê ÅçåíêÉ ÇÉë áãéäaåíaíáçåë Ç éèìá
éÉãÉåíë( aìíçêçìíÉë, îçáÉë ÑÉêêéÉë£ )çì ÅçåíêÉ ÇÉë aãéåaÖÉãÉåíë
Ç ìêÄaåáëãÉ ,åçíaããÉåí Çaåë äÉë èìaêíáÉêë ëçìãáë à ÇÉë Çéãçäá

Eí ãðãÉ ÇÉ îéåéêaÄäÉë áåëíáíìíáçåë ëçåí, ëÉäçå äa éêÉëëÉ, ÅçåÅÉê-
åéÉë :äÉë ÅÜaãÄêÉë ÇÉ ÅçããÉêÅÉ Éí Ç áåÇìëíêáÉ èìá « aÑÑêçåíÉåí
ìåÉ êéÉääÉ ÅêáëÉ ÇÉ äéÖáíáãáíé ÇÉéìáë èìÉäèìÉë aååéÉë4ë FçåÇä ,» « É
ãçåéíaáêÉ áåíÉêåaíáçåaä Éå èìðíÉ ÇÉ äéÖáíáãáíé éçäáíáèìÉ5 aC aä ,» Éëëá
ÇÉë Çééôíë Éí ÅçåëáÖåaíáçåë ,Éí ä Éíaí äìá-ãðãÉ6 ! ë ÉC íåçëëìaÉÇ á
åçìîÉaìñ ÅaåÇáÇaíë à äa äéÖáíáãáíé èìá aééaêaáëëÉåí Éí ÇçáîÉåí êé
éçåÇêÉ à äÉìêë ÅçåíêaÇáÅíÉìêë : ãéÇáaíÉìêë ÇÉ èìaêíáÉê èìá ÄêaîÉåí äÉë
áåíÉêéÉääaíáçåë Çì Haìí ÅçåëÉáä à ä áåíéÖêaíáç7Åaáíå ,áêÉëçååaaêáé ëaä ë
Ççåí ëóåÇáÅaíë Éí aëëçÅáaíáçåë ëÉ ÇáëéìíÉåí äa êÉéêéëÉåíaíáçå Çaåë
äÉë ÉåíêÉéêáëÉë8 á,íaåëÉëåÅáçå ÅáaíåéÖç ÇÉ ëÉa íåÇ áìaëêéÇç ÇëçêÅÅ
(ÅçåíÉëíéë )ÉåíêÉ éaêíÉåaáêÉë ëçÅáaìñ£

ÇÉ ãaþíêáëÉ1ÉêáaÅéÜíçáäÄáÄ ëäÉ, ë2Ééã ëì ëÉÇÉíêìÉêîaÅçåëäÉë ,

Les légitimités ordinaires

egitL ,9-£3 ,- ,--
-. 1--et sitimeLig 1 :635Introduction

CÉë éíìÇÉë ÅçåÇìáëÉåí aìëëá à ÅaêaÅíéêáëÉê ÇáÑÑéêÉåíë ÑçåÇÉãÉåíë ÇÉ

LÉë éíìÇÉë ëìê äÉë ãéíáÉêë, ãÉåéÉë Çì éçáåí ÇÉ îìÉ ÇÉ äa ëçÅáçäç
ÖáÉ ,Éå éaêíáÅìäáÉê äa ëçÅáçäçÖáÉ ÇÉë éêçÑÉëëáçåë2, Éí Çì éçáåí ÇÉ îìÉ
ÇÉ äa ëÅáÉåÅÉ éçäáíáèìÉ, éÉêãÉííÉåí ÇÉ ãáÉìñ ÅçãéêÉåÇêÉ éçìêèìçá
ÅÉêíaáåÉë éîçäìíáçåë ëçåí ÉñéêáãéÉë Éå íÉêãÉë ÇÉ äéÖáíáãáíé. LÉë
aåaäóëÉë ëçÅáçäçÖáèìÉë ãÉííÉåí Éå éîáÇÉåÅÉ äÉë íêaåëÑçêãaíáçåë ÇÉë
métiers : évolution d’un modèle de la qualification vers un modèle
de la compétence, redéfinition des champs de compétence (faite ou
à ÑaáêÉ ,)ÅÜaåÖÉãÉåíë ÇÉ äçÖáèìÉë ÅçåëéÅìíáÑë à äa ÇéÅÉåíêaäáëaíáçå Éí
éäìë äaêÖÉãÉåí à äa íêaåëÑçêãaíáçå ÇÉ ä aÅíáçå éìÄäáèìÉ, áåíêçÇìÅíáçå
ÇÉ åçìîÉaìñ aÅíÉìêë èìá ÅçãéäáèìÉåí Éí éÉêíìêÄÉåí äÉë êÉäaíáçåë éía
ÄäáÉë Çaåë äÉë ëóëíèãÉë Ç aÅíáçå ÇÉ ä Eíaí£ Aáåëá äÉë aëëáëíaåíë ëç
Åáaìñ èìá ÇééÉåÇaáÉåí ÇÉ ä Éíaí çåí-áäë éaêíáÅìäáèêÉãÉåí ãaä îéÅì äÉë
ÉÑÑÉíë Çì íêaåëÑÉêí ÇÉë ÅçãééíÉåÅÉë Ç aáÇÉ ëçÅáaäÉ aìñ ÇééaêíÉãÉåíë
et aux communes au début des années 80 : nouvelles définitions de
éçëíÉë Éí ÇÉ íÉêêáíçáêÉë ,åçìîÉääÉë åçêãÉë ÇÉ íêaîaáä, ÅaÇêaÖÉ Çì íêa-
îaáä ëçÅáaä Éå ÑçåÅíáçå ÇÉë çêáÉåíaíáçåë éçäáíáèìÉë ÇÉ äa ÅçääÉÅíáîáíé
äçÅaäÉ £Aáåëá äÉë ÄáÄäáçíÜéÅaáêÉë ãìåáÅáéaìñ îçáÉåí-áäë äÉë ÑçåÇÉ
ãÉåíë ÇÉ äÉìê äéÖáíáãáíé ë ÉÑÑçåÇêÉê aîÉÅ äÉë íêaåëÑçêãaíáçåë èìÉ
ÅçååaáëëÉåí äÉë ãçÇÉë ÇÉ ÖÉëíáçå ÇÉë îáääÉë ÇÉéìáë äÉë aååéÉë 08 ,äÉ
ÇéîÉäçééÉãÉåí ÇÉ åçìîÉaìñ ãçÇÉë ÇÉ ÅçããìåáÅaíáçå Éí Ç áåÑçê
ãaíáçå èìá ÅçåÅìêêÉåÅÉåí äa äÉÅíìêÉ ÇÉ äáîêÉë áãéêáãéë ,Éí éäìë Öäç
ÄaäÉãÉåí äÉ ÇéÅäáå Çì « ëÉêîáÅÉ éìÄäáÅ ».

íáçåë, ãÉííÉåí Éå ÉñÉêÖìÉ äÉìê äéÖáíáãáíé Ç ÉñéÉêíáëÉ

LÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë ÇÉ äéÖáíáãáíé èìá çåí éíé éíìÇáéÉë éçêíÉåí éêáå
ÅáéaäÉãÉåí ëìê äÉë ãéíáÉêë Éí äÉë åçìîÉääÉë ãçÇaäáíéë ÇÉ ä aÅíáçå
éìÄäáèìÉ. Mçå éêçéçë Éëí éäìë äaêÖÉ : áä ÅçåëáëíÉ ,íçìí Éå ë aééìóaåí
ëìê äÉë aÅèìáë ÇÉ ÅÉë éíìÇÉë ,à ÅÉêåÉê äÉë ÉñéêÉëëáçåë ÇÉ äéÖáíáãáíé
Éñáëíaåí Üçêë ÇÉ ÅÉë ÇÉìñ ÇçãaáåÉë ,èìÉ à aééÉääÉ « çêÇáåaáêÉë » Éí à
Éå aåaäóëÉê äa éçêíéÉ éçäáíáèìÉ.

15

1 .L aëëçÅáaíáçå éçìê äa ÇéãçÅêaíáÉ Éí ä éÇìÅaíáçå äçÅaäÉ Éí ëçÅáaäÉ a éìÄäáé ÇÉ åçãÄêÉìñ
ÇçëëáÉêë Éí aêíáÅäÉë ëìê ÅÉ ëìàÉí, åçíaããÉåí Çaåë äa êÉîìÉ Territoires.Ña ëìáë.C äa G :åçïÉ
Le Naour « La qualification de plaintes de riverains en savoirs utiles : une géométrie
îaêáaÄäÉ », Çaåë TÜçãaë La BáaåáÅ ,Çéàà Åáíé é3 40-2.
. 2Pçìê ìåÉ aåaäóëÉ ÇÉ ÅÉ éçáåí ÇÉ îìÉ Éí ÇÉ ëÉë íêaåëÑçêãaíáçåë ,ÅÑ .PaíêáÅÉ Dìêaå, TÜçãaë
LÉ BáaåáÅ ,« IåíêçÇìÅíáçå ÖéåéêaäÉ », Çaåë TÜçãaë LÉ BáaåáÅ ,AåíçáåÉ Váçå ,Çéàà Åáíé
é. 113-.6

odroiani seri.KOd nd15 /020117/---
--, mitiseo Lgeti-dd 1620/07/11 drioanriseO .Kni61 35:LÉë åçìîÉääÉë ãçÇaäáíéë ÇÉ ä aÅíáçå éìÄäáèìÉ ÇéîÉäçéééÉë aîÉÅ äa

LÉë éíìÇÉë ÇÉ ëÅáÉåÅÉ éçäáíáèìÉ ëìê äÉë äéÖáíáãáíéë ÇÉë ãéíáÉêë ãÉííÉåí
Éå éîáÇÉåÅÉ äa êÉäaíáçå ÉåíêÉ ä áåëíáíìíáçååaäáëaíáçå ÇÉ åçìîÉaìñ ãé-
íáÉêë Éí äÉë íêaåëÑçêãaíáçåë ÇÉ ä aÅíáçå éìÄäáèìÉ. JÉaå-PáÉêêÉ GaìÇáå
ãçåíêÉ ÅçããÉåí ÇÉë « ãéíáÉêë ÇÉ äa îáääÉ ,ãéÇáaíÉìêë ëçÅáaìñ, éêç-
àÉíÉìêë£. » ëÉ ëçåí ÉåÖaÖéë Çaåë ÇÉë éêçÅÉëëìë ÇÉ äéÖáíáãaíáçå èìá
êÉëíÉåí ÑêaÖáäÉë. Iäë ÇçáîÉåí Éå ÉÑÑÉí ÑaáêÉ äa Çéãçåëíêaíáçå èì aì-ÇÉäà
ÇÉë áåÇáîáÇìë ,ëÉ ÅçåëíáíìÉåí ÇÉë ãéíáÉêë, ÇçåÅ ãÉííêÉ Éå éîáÇÉåÅÉ
äÉìêë éçáåíë Åçããìåë. Iäë çåí éíé aééìóéë Çaåë ÅÉííÉ ÇéãaêÅÜÉ ÇÉ
« ãçåíéÉ Éå Öéåéêaäáíé » éaê ÇÉë êÉîìÉë( Ensemble, Urbanisme,
Esprit, Territoires äÉëÇaåëìá, ) èìëëa ,09 ëÉéååa êìëíçå ÅåÉ ìåíêÉÅ-
íáçå éÜáäçëçéÜáèìÉ Éí éçäáíáèìÉ ÇÉë èìÉëíáçåë. Eå éaêíáÅìäáÉê ,äa äé
Öáíáãaíáçå ÇÉ ÅÉë ãéíáÉêë ëÉ ÑçåÇÉ ëìê ä áÇéÉ èì áäë àçìÉåí ìå êôäÉ
Ç «çééêaíÉìê ÇÉ äáÉå ëçÅáaä » êééçåÇaåí à ìåÉ aííÉåíÉ ëçÅáaäÉ ,èì áäë
Éå çÑÑêÉåí ìåÉ îÉêëáçå éêçÑÉëëáçååÉääÉ ÅçããÉ « ÉåíêÉéêÉåÉìêë ÇÉ
ãéÇáaíáçå » ,ÖêâÅÉ à äa ãçÄáäáëaíáçå ÇÉ äÉìêë êÉëëçìêÅÉë éÉêëçååÉääÉë
Éå éçëáíáçååÉãÉåíë Éí Éå êéëÉaìñ .LÉë aåaäóëÉë ÇÉ éêçÅÉëëìë ÇÉ äéÖá
timation soulignent l’importance – et la difficulté ! – de l’élabora
íáçå ÇÉ éçáåíë Ç aÅÅçêÇ : « Åçãéêçãáë » ,éäéãÉåíë « éaêíaÖéë ».

äéÖáíáãáíé èìá ë aÑÑêçåíÉåí çì ëÉ ÅçãÄáåÉåí ,Çaåë ìåÉ äçÖáèìÉ èìá
ë áåëéáêÉ ëçìîÉåí ÇÉë aééçêíë ÇÉ LìÅ Bçäíaåëâá Éí LaìêÉåí TÜéîÉ-
åçí1et à ouvrir ainsi un champ de légitimités diversifiées. Dans les
ÄáÄäáçíÜèèìÉë ,« äa äéÖáíáãáíé ÅìäíìêÉääÉ, èìá ë aééìáÉ ëìê äÉë ÅçääÉÅ-
íáçåë ÇÉ äa ÄáÄäáçíÜèèìÉ » ëÉ ÇáëíáåÖìÉ ÇÉ « äa äéÖáíáãáíé ëçÅáaäÉ ,
èìá ë aééìáÉ ëìê äÉ éìÄäáÅ ÇÉëëÉêîá çì à ÇÉëëÉêîáê ». EåëÉãÄäÉ, ÉääÉë
ÅçåëíáíìÉåí ìåÉ « äéÖáíáãáíé éêçÑÉëëáçååÉääÉ » ,ÉääÉ-ãðãÉ Éå « íÉå
ëáçå ëçìîÉåí îáîÉ » aîÉÅ ìåÉ íêçáëáèãÉ äéÖáíáãáíé, « äa äéÖáíáãáíé
éçäáíáèìÉ, ÑçêíÉ ÇÉ ä çåÅíáçå Çì ëìÑÑêaÖÉ ìåáîÉêëÉä2, åíÇaéÉåÉ.»C
ä éíìÇÉ ãçåíêÉ èì ÉñáëíÉ ìå « íáëëaÖÉ ÇÉ äáÉåë£)( éÅåëaÉëêá ÉìaÄ åç
ÑçåÅíáçååÉãÉåí Çì ëóëíèãÉ Ç áåíÉêaÅíáçåë3, »èìÉ êÅéaÄ Äáì Éåáä-ç
íÜèèìÉ ãìåáÅáéaäÉ « å Éëí éaë èì ìå çÄàÉí ÅìäíìêÉä », ãaáë « Éëí aìëëá
ìå çÄàÉí ëçÅáaä Éí ìå éêçàÉí ìêÄaáå4 .»

Les légitimités ordinaires

1. LìÅ Bçäíaåëâá, LaìêÉåí TÜéîÉåçí ,De la justification. Les économies de la grandeur
GaääáãaêÇ,7891 .
.2 AååÉ-MaêáÉ BÉêíêaåÇ ,Les villes et leurs bibliothèques : légitimer et décider 1945-1985,
ÉÇáíáçåë Çì CÉêÅäÉ ÇÉ äa LáÄêaáêáÉ1, 9é1 .37
3IÇé7
4. IÇ, é 296.
16

17

.1JÉaå-PáÉêêÉ GaìÇáå, Gouverner par contrat. L’action publique en question, PêÉëëÉë ÇÉ
ëÅáÉåÅÉë éç, 91.
. 2JÉ êÉîáÉåÇêaá éäìë Éå Çéíaáä ëìê ÅÉë aåaäóëÉë. CÑ. åçíaããÉåí LçïÅ BäçåÇáaìñ, Le nouvel
esprit de la démocratie, ÉëÉë ÇÇé áäÄìéÉìèáL ,äéR a, SÉìá.082
3 SaåÇêáåÉ Rìá,La Démocratie en débat, Les citoyens face à l’action publique, ,åáäçC .A
02
4.èåÉ -HéäaêáÉ M áÉRÉHêåéì ,aBèÅåíSáÉêçã Yó,ë îÉÅçãéáíaê « ,Ç aLáéaíáîÉ,É éaêíáÅì å
åçìîÉaì éaêaÇáÖãÉ ÇÉ ä aÅíáçå éìÄäáèìÉ ? », Çaåë IÄáÇ,( Çáê.), Gestion de proximité et
démocratie participative. Une perspective comparative, La DéÅçìîÉêíÉ,5 20é64 .-9
.5 JÉaå-PáÉêêÉ GaìÇáå ,Çéàà Åáíé ,é 209.

anriseO seo drioegitimitL35:Le premier conflit porte sur le fondement de légitimité des associa-
íáçåë aì êÉÖaêÇ ÇÉë áåëíaåÅÉë ÇÉ åéÖçÅáaíáçå :« BÉaìÅçìé Ç éäìë
êéëáëíÉåí à aÅÅÉéíÉê èìÉ äa äéÖáíáãáíé éçäáíáèìÉ ÇÉë aëëçÅáaíáçåë åÉ
puisse découler en définitive que de leur rôle de porteurs de pro
àÉíë ÅçääÉÅíáÑë5áîáíåíaíäë ëé. Iäaêçåç í ëäë I ».éé çìá äaä íåÉëçÉëéêéÉê
ÅçåÇìáíë Çaåë ÅÉêíaáåë Åaë « à áåëíaääÉê ÇÉë áåíÉêäçÅìíÉìêë îaäaÄäÉë

DÉ ÅÉë éíìÇÉë ëìê äÉë íêaåëÑçêãaíáçåë ÇÉ ä aÅíáçå éìÄäáèìÉ, ëÉ Çé-
gagent deux thèmes de conflits qui éclairent les enjeux politiques
aÅíìÉäë ÇÉ äa åçíáçå ÇÉ äéÖáíáãáíé .

ãáëÉ Éå éäaÅÉ ÇÉ äa ÇéÅÉåíêaäáëaíáçå ÅçåëíáíìÉåí äÉ ÇÉìñáèãÉ Çç
ãaáåÉ èìá a ëìëÅáíé ÇÉë aåaäóëÉë êéÅÉåíÉë Éå íÉêãÉë ÇÉ äéÖáíáãáíéë .
CÉë aåaäóëÉë, èìá êÉäèîÉåí ÇÉ äa ëÅáÉåÅÉ éçäáíáèìÉ ,éêÉååÉåí éçìê
çÄàÉí äÉë íêaåëÑçêãaíáçåë ÇÉ ä aÅíáçå éìÄäáèìÉ Éí, Çaåë ÅÉêíaáåë Åaë,
äÉìêë ÉÑÑÉíë ëìê äÉë aÅíÉìêë ÅçåÅÉêåéë( éêçÑÉëëáçååÉäë ãaáë aìëëá
aëëçÅáaíáçåë ,ÜaÄáíaåíë, ÅáíçóÉåë,) Éå éaêíáÅìäáÉê äÉë ÅçåíÉëíaíáçåë
ÅçåÅÉêåaåí ÇÉë ãçÇÉë ÇÉ ÇéÅáëáçå, ÇÉë ÇáëéçëáíáÑë ÇÉ ÅçåÅÉêíaíáçå
Éå ãaíáèêÉ Ç aãéåaÖÉãÉåíë ìêÄaáåë Éí ÇÉ éêçàÉíë Ç éèìáéÉãÉåíë.
JÉaå-PáÉêêÉ GaìÇáå1êÉëëáåíéñ Çáé aìÑÑé éëí É ëáäìÅáíêa íåÉãÉêè
êÉåíë êÉÖáëíêÉë ÇÉ äéÖáíáãaíáçå ÇÉë éçäáíáèìÉë éìÄäáèìÉë ãÉííaåí Éå
ìîêÉ ÇÉë ÑçêãÉë ÇÉ åéÖçÅáaíáçå : aêèåÉë( ÅÉêÅäÉë ÇÉë ÇéÅáÇÉìêë, )
Ñçêìãë( éäìë äaêÖÉë) çì ÑçêãÉë ãáñíÉë (Åçãáíéë ÇÉ ÅçåÅÉêíaíáçå,
Åçããáëëáçåë ÇÉ ÇéÄaí éìÄäáÅ£.) La äéÖáíáãaíáçå ÇÉë åéÖçÅáaíáçåë
elles-mêmes, des décisions publiques apparaît encore plus difficile.
EääÉ êÉéçëÉ ëìê äa ÅçåëíêìÅíáçå Ç ìå éÅÜaåÖÉ ÉåíêÉ éaêíÉåaáêÉë Ççåí
l’égalité de statut est objet de conflits : en effet, si la pluralité des
êéÑéêÉåÅÉë( äçÅaäÉ çì åaíáçåaäÉ) Éëí aÇãáëÉ ,ä áåéÖaäáíé ÇÉ éçëáíáçåë
ÇÉãÉìêÉ ,ÅçããÉ äÉ ãçåíêÉåí äÉë éíìÇÉë éçêíaåí ëìê äÉë ÅçåëÉáäë ÇÉ
èìaêíáÉê2éìí áÅÄäÉä ,ããáëë Cçë åaëáçåäaëÉáíåçéÇaÄÇ É3 Éí éäìë Öéåé
êaäÉãÉåí, äa ÇéãçÅêaíáÉ éaêíáÅáéaíáîÉ.

Introduction

11/61 72 1070/inK. dd--4--
0/0281 1 11/7Éå íaåí èìÉ êÉäaáë ÇÉ ÇáîÉêë éÅÜaåíáääçåë ÇÉ éçéìäaíáçå çì ÅçããÉ
éÉêëçååaäáíéë êÉéêéëÉåíaíáîÉë ÇÉ ëÉÖãÉåíë Ç çéáåáçå » .C Éëí aáåëá
íçìíÉ äa èìÉëíáçå ÇÉë ÑçåÇÉãÉåíë ÇÉ äéÖáíáãáíé èìá Éëí éçëéÉ .J Éå
esquisse ici les termes : que signifie l’exigence de représentativité
aééäáèìéÉ à ÇÉë éêçéçë çì ÇÉë aÅíáçåë ÇÉ éÉêëçååÉë ÅçåÅÉêåaåí äÉìê
îáÉ èìçíáÇáÉååÉ ? aì åçã ÇÉ èìçá ìå áåÇáîáÇì, ìå ÖêçìéÉ, äÉìêë áåíÉê-
îÉåíáçåë Éí ÉñéêÉëëáçåë ëçåí-áäë àìÖéë äéÖáíáãÉë ?

Le deuxième conflit porte sur le rôle respectif des élus et des as-
ëçÅáaíáçåë :« LÉë ãìåáÅáéaäáíéë ÉåíÉåÇÉåí ëÉ êéëÉêîÉê äÉ íêaîaáä ÇÉ
ãçåíéÉ Éå Öéåéêaäáíé Éí ÇÉ ãáëÉ Éå ÅçÜéêÉåÅÉ. » QìÉääÉ äéÖáíáãáíé
ÇÉë éÉêëçååÉë èìá åÉ ëçåí éaë ÇÉë éäìë éçäáíáèìÉë éÉìîÉåí-ÉääÉë aîçáê
à ÅçåíêáÄìÉê aìñ éêáëÉë ÇÉ ÇéÅáëáçå ? ëìê èìçá ëÉ ÑçåÇÉ äÉ éaêíaÖÉ ÇÉë
êôäÉë ëçìîÉåí çÄëÉêîé ÉåíêÉ éäìë Éí aìíêÉë aÅíÉìêë ? SìÑÑêaÖÉ ìåáîÉê
ëÉä ,áåíéêðí Öéåéêaä ëçåí ãaáåíÉë Ñçáë áåîçèìéë ,ãaáë aìëëá ÅçåíÉëíéë .
LÉ êôäÉ ÇÉë åçå-éäìë Çaåë ä éäaÄçêaíáçå ÇÉë éêçàÉíë Éí äa éêáëÉ ÇÉ Çé
Åáëáçå Éëí ÇÉîÉåì aìàçìêÇ Üìá ìå ÉåàÉì ãaàÉìê Çì êÉåçìîÉääÉãÉåí ÇÉ
äa ÇéãçÅêaíáÉ1. Il est au cœur de cette réflexion. Je dis les non-élus et
åçå äÉë aëëçÅáaíáçåë éçìê ëçìäáÖåÉê ÅÉ ëìê èìçá ëÉ ÅÉåíêÉ ãçå áåíé-
êðí :éaë ëÉìäÉãÉåí äÉë aëëçÅáaíáçåë Éå íaåí èìÉ íÉääÉë ,Çéàà ÄÉaìÅçìé
éíìÇáéÉë, ãaáë aìëëá äÉë ÖêçìéÉë éäìë çì ãçáåë Ñçêãaäáëéë ,éäìë çì
ãçáåë ÇìêaÄäÉë ,äÉë áåÇáîáÇìë ,äÉë ÖÉåë çêÇáåaáêÉë èìá ëÉ ãçÄáäáëÉåí
éçìê ìåÉ ÅaìëÉ Éí êÉîÉåÇáèìÉåí à ÅÉ íáíêÉ ìåÉ äéÖáíáãáíé .

Les légitimités ordinaires

536:Daåë ÅÉ äáîêÉ ,àÉ ÅÜÉêÅÜÉ à êÉééêÉê äÉë ÉñéêÉëëáçåë ÇÉ äéÖáíáãáíé èìá
ëçêíÉåí ÇÉë ÅÜaãéë ÇÉ äa äéÖáíáãáíé ÜaÄáíìÉääÉãÉåí ÅçåîÉåìÉ¥ ÅÉìñ
du pouvoir ou de la compétence − et à en analyser la construction
ëçÅáaäÉ : Çaåë èìÉäë ÇçãaáåÉë ? éaê èìÉäë aÅíÉìêë ? ëìê èìÉäë çÄàÉíë
ÇÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë ÇÉ äéÖáíáãáíé ÉñáëíÉåí-ÉääÉë ? èìÉääÉ ÅçåëíêìÅíáçå
Éå Ñçåí ÅÉìñ èìá äÉë éçêíÉåí Éí ÅÉìñ èìá äÉìê ÇçååÉåí ìåÉ aìÇáÉåÅÉ çì
une visibilité ? En prenant au sérieux ces affirmations et revendica-
íáçåë ÇÉ äéÖáíáãáíé, àÉ å ÉåíÉåÇë åá àìÖÉê ÅÉ èìá, Çaåë ÅÉë aÅíáçåë ,Éëí
légitime et ce qui ne l’est pas, ni identifier le légitime uniquement
à éaêíáê ÇÉ ÅÉ èìÉ äÉë aÅíÉìêë ÇáêÉÅíÉãÉåí ÅçåÅÉêåéë ÅçåëáÇèêÉåí
ÅçããÉ íÉä.

1.CaíÜÉêáåÉ NÉîÉì ,Citoyenneté et espace public. Habitants, jeunes et citoyens dans une
ville du Nord,áëêÉêáaíÇ ëÉÉS ìÉåéíáçíê 2å,3. PêÉëëÉë ìåáî0
18

itimeLigroodet sres inaindd OK.i--
3. -egitLo setimirianiodrinK. Oes92 1 dd 16:530/07/11 PêÉåÇêÉ aì ëéêáÉìñ äÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë ÇÉ äéÖáíáãáíé ,Å Éëí íÉåíÉê ÇÉ
ãçåíêÉê Éå èìçá ÉääÉë êÉäèîÉåí ÇÉ äa äéÖáíáãáíé, ÇçåÅ ëÉ ÇáëíáåÖìÉåí
ÇÉ äa ëáãéäÉ ÇÉãaåÇÉ ÇÉ åçìîÉaìñ Çêçáíë çì ÇÉ « êÉÅçååaáëëaåÅÉ1»
.
La èìÉëíáçå « aì åçã ÇÉ èìçá ?2Åéê ,» -ê îÉåÉáÇÇaåë äÉëìêêÉåíÉ
Åaíáçåë Éí ÅçåíÉëíaíáçåë ÇÉ äéÖáíáãáíéë ,ÅçåëíáíìÉ äa éáÉêêÉ aåÖìäaáêÉ
ëìê äaèìÉääÉ àÉ ÑçåÇÉ ÅÉííÉ aåaäóëÉ .EääÉ ëáíìÉ aìëëá äÉ éçáåí ÇÉ îìÉ
adopté : la réflexion ne s’inscrit pas dans une sociologie des acteurs
åá Çaåë ìåÉ éÜáäçëçéÜáÉ ëçÅáaäÉ ; ÉääÉ ÅÜÉêÅÜÉ à ãÉëìêÉê äÉ ëÉåë éçäá-
íáèìÉ ÇÉ ÅÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë.
PêÉåÇêÉ aì ëéêáÉìñ äÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë ÇÉ äéÖáíáãáíé èìá åÉ êÉäèîÉåí
éaë ÇÉë ãéíáÉêë çì ÇÉë áåëíáíìíáçåë ,Å Éëí aìëëá ÅÜÉêÅÜÉê à ÅÉêåÉê
äÉìêë ãçÇÉë éêçéêÉë Ç ÉñéêÉëëáçå Éí ÇÉ äéÖáíáãaíáçå. Iä Éëí éaêíáÅì
äáèêÉãÉåí áåíéêÉëëaåí Ç éíìÇáÉê ÅÉêíaáåÉë ÑçêãÉë Ç ÉåÖaÖÉãÉåí Éí
ÇÉ ãçÄáäáëaíáçå èìá éãaåÉåí Ç aìíêÉë äáÉìñ èìÉ äÉë áåëíáíìíáçåë .LÉë
ãçìîÉãÉåíë ÇÉë « ëaåë » (äçÖÉãÉåí, éaéáÉêë ),£ÇÉë ÅaåÇáÇaíìêÉë
ÅçããÉ ÅÉääÉë ÇÉë Mçíáîé(É)ë, äÉ êÉåçìîÉaì Ç aééÉäë à « ÑaáêÉ ÇÉ äa
politique autrement » dont la floraison des clubs en 2002 ou Attac
çåí Ççååé ìå ÉñÉãéäÉ ,áåÅáíÉåí à ë áåíÉêêçÖÉê ëìê äÉë ãçÇÉë Ç Éñ-
éêÉëëáçå Éí ÇÉ ÇáÑÑìëáçå ÇÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë ÇÉë aÅíÉìêë áåîáëáÄäÉë
Iäë aííáêÉåí ä aííÉåíáçå ëìê ÇÉë äáÉìñ íÉäë èì IåíÉêåÉí èìá çÑÑêÉåí ÇÉë
êÉëëçìêÅÉë ÅçåëáÇéêaÄäÉë ÇÉ éìÄäáÅáëaíáçå Éí Ç éÅÜaåÖÉë ÇÉ éçáåíë
ÇÉ îìÉ. CçããÉ ä çåí ãçåíêé äÉë êéÅÉåíÉë ÅaãéaÖåÉë éäÉÅíçêaäÉë
íaåí Éå FêaåÅÉ èì aìñ Éíaíë-Uåáë ,áäë éÉìîÉåí éÉëÉê Çaåë äÉë ÇéÄaíë ,
Éå éêçéçëaåí Ç aìíêÉë ãçÇÉë Ç ÉñéêÉëëáçå Éí ÇÉ ÇáëÅìëëáçå èìÉ ÇÉë
êéìåáçåë éìÄäáèìÉë .Iäë éÉìîÉåí ÅçåëíáíìÉê ÇÉë íêáÄìåÉë ,ÇÉë äáÉìñ
Ç áåíÉêéÉääaíáçå çì ÇÉ êÉîÉåÇáÅaíáçå ëÉãÄäaÄäÉë à ÅÉìñ èì çÑÑêÉ äa
éêÉëëÉ éÅêáíÉ, aîÉÅ äÉ íêáéäÉ aîaåíaÖÉ Ç ðíêÉ çìîÉêíë à íçìí áåÇáîáÇì ,
ëaåë íáíêÉ åá Çêçáí ,Ç éîáíÉê ìåÉ ÅçåÑêçåíaíáçå ÇáêÉÅíÉ aîÉÅ äÉë áåíÉê
äçÅìíÉìêë ,Éí ÇÉ éêçãÉííêÉ ìåÉ aìÇáÉåÅÉ äaêÖÉ, aì-ÇÉäà ÇÉë ÅÉêÅäÉë

Introduction

19

. 1CÑ. AñÉä HçååÉíÜ ,La lutte pour la reconnaissanceêêÉ ÉáP êaé ÇåaãÉääaä É ÇÇ.êa í,
RìëÅÜÉí ,EÇáíáçåë Çì CÉêÑ, CçääÉÅíáçå PaëëaÖÉë ,PìÄäáé aîÉÅ äÉ ÅçåÅçìêë ÇÉ IåíÉê NaíáçåÉë
(Bçåå ,)FéîêáÉê 20ëáL ÑaêçìÖ,É( áÇê.), ,íÉóaP èáêéÇéêFäááì GìÉÉå Dá,aåEí J. PaìäÉaå-
La voix des acteurs faibles. De l’indignité à la reconnaissanceÉ ÇÉëáêíaëáÉêáî ëåìëÉÉë ,êP
RÉååÉë.802 ,
.2Tçããaëç VáíaäÉ (Çáê.,) In nome di chi. Partecipazione rappresentanza nelle mobilitazioni
locali,AåÖÉäá, 2M äáåa,çF aêÅå ç06.
3. CÜêáëíáåÉ GìáçååÉí « MaêÖáåaäáíé Éå éçäáíáèìÉ Éí éêçÅÉëëìë Ç áåëíáíìíáçååaäáëaíáçå » ,Çaåë
LáçåÉä AêåaìÇ, CÜêáëíáåÉ GìáçååÉí ,Les frontières du politique. Enquête sur les processus
de politisation et de dépolitisation,áäaÅé Äì5 PêÉëëì ëÉÉîáåíáëêÉêáaÇÉë Éå Rë,åÉÉë R0 , ,2
é63-2 91.

-
--ordotes timiLegi-ÇáêÉÅíÉãÉåí Åçååìë çì ãçÄáäáëaÄäÉë. Paê ÅÉë ÅaêaÅíéêáëíáèìÉë, áäë
ÅçåëíáíìÉåí ÇÉë äáÉìñ ÇÉ äéÖáíáãaíáçå éçíÉåíáÉäë .

LéÖáíáãáíé : äÉ íÉêãÉ Éëí ÑêéèìÉããÉåí Éãéäçóé, ãaáë áä ÖaêÇÉ ìåÉ
Åçååçíaíáçå ëaîaåíÉ ,äáéÉ à ëçå ÜáëíçáêÉ. S áä Ñìí äçåÖíÉãéë êéëÉêîé
aìñ êçáë Éí ÇéíÉåíÉìêë ÇÉ éçìîçáê, ÅÜÉÑë êÉäáÖáÉìñ, äÉaÇÉêë ÅÜaêáëãa-
íáèìÉë ,ÜçããÉë éçäáíáèìÉë åçíaããÉåí, aåaäóëéë éaê Mañ WÉÄÉê1 aì
ÇéÄìí Çì îáåÖíáèãÉ ëáèÅäÉ ,áä ë Éëí Äaåaäáëé Éå ë aééäáèìaåí à íçìíÉë
ëçêíÉë ÇÉ ÇçãaáåÉë Éí ÇÉ Ñaáíë .CÉííÉ ÇáîÉêëáíé, èìÉ à aåaäóëÉêaá éäìë
éêéÅáëéãÉåí Çaåë äÉ éêÉãáÉê ÅÜaéáíêÉ, éÉìí ëìëÅáíÉê ÇÉìñ ëçêíÉë ÇÉ
êéaÅíáçåë :ëçáí ÅçåëáÇéêÉê èìÉ ÅÉë Éãéäçáë ÇéåçíÉåí ìåÉ ÅçåÑìëáçå
ëéãaåíáèìÉ, ìå Éãéäçá aÄìëáÑ Çì íÉêãÉ ÇÉ äéÖáíáãáíé (éÜéåçãèåÉë
ëÉãÄäaÄäÉë à ÅÉìñ èìÉ ä çå çÄëÉêîÉ ÇÉ ãaåáèêÉ éäìë ÖéåéêaäÉ Çaåë
ä éîçäìíáçå ÇÉ äa äaåÖìÉ;) ëçáí ÅÜÉêÅÜÉê ÅÉ èì áäë aééçêíÉåí à äa Åçã
éêéÜÉåëáçå ÇÉë éîçäìíáçåë ëçÅáaäÉë Éí éçäáíáèìÉë .TÉä Éëí äÉ éçáåí ÇÉ
îìÉ èìÉ à aÇçéíÉ. CÉ ëçåí ÅÉë äéÖáíáãáíéë åá éçäáíáèìÉë åá ÉñéÉêíÉë
que je veux explorer : je les qualifie d’ordinaires.

Les légitimités ordinaires

536:20

ÉéÇ
91.)

1 .Mañ WÉÄÉê, Le savant et le politique, UGE58,/0 91(

Iä ë aÖáí ÇÉ îçáê ÅÉ èìÉ äÉ íÉêãÉ « äéÖáíáãáíé », Éãéäçóé Üçêë ÇÉë
ÅçåíÉñíÉë Åçåëíêìáíë éaê äa ëçÅáçäçÖáÉ ÇÉë éêçÑÉëëáçåë Éí éaê äa
ëÅáÉåÅÉ éçäáíáèìÉ ,ãaáë aìëëá éaê äÉ Çêçáí Éí äa éÜáäçëçéÜáÉ ,Çáí ÇÉ
neuf, quelles ruptures ou glissements il opère et ce qu’ils signifient.
L Éãéäçá aÅíìÉä ÇÉ äéÖáíáãáíé áåíÉêêçÖÉ Ç aÄçêÇ ëìê ëçå êaééçêí aîÉÅ
äÉ éçìîçáê .DÉ ÇÉìñ Ñaççåë .Paê ëçå ÅÜaãé Ç aééäáÅaíáçå èìá ÉñÅèÇÉ
äaêÖÉãÉåí aìàçìêÇ Üìá ÅÉäìá ÇÉë áåëíaåÅÉë, éÉêëçååÉë çì aÅíÉë èìá
sont sources ou manifestations de pouvoir. Par sa signification :
äa íÜéçêáÉ ÇÉ PáÉêêÉ BçìêÇáÉì èìá ÅçåëáÇèêÉ äa äéÖáíáãáíé ÅçããÉ
ä ÉñéêÉëëáçå ÇÉ äa ÅäaëëÉ ÇçãáåaåíÉ, áãéçëéÉ çì aÅÅÉéíéÉ ÇÉ Ñaççå
áåÅçåëÅáÉåíÉ, éÉìí-ÉääÉ êÉåÇêÉ ÅçãéíÉ ÇÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë ÇÉ äéÖáíá-
ãáíé aÅíìÉääÉë ? Sá ÅÉ å Éëí éaë äÉ Åaë ,áä ÅçåîáÉåÇêa Ç ÉñéäáÅáíÉê äÉë
approches théoriques qui éclairent les nouvelles significations de la
äéÖáíáãáíé .QìÉä Éëí äÉ ëÉåë ÇÉ äa äéÖáíáãáíé ëá ÉääÉ å Éëí éaë ä ÉñéêÉë-
ëáçå Ç ìåÉ Ççãáåaíáçå ëçÅáaäÉ ?

L Éãéäçá aÅíìÉä Çì íÉêãÉ äéÖáíáãáíé áåíÉêêçÖÉ aìëëá ëìê ëçå êaé
éçêí aîÉÅ ä ÉñÉêÅáÅÉ ÇÉ äa ÇéãçÅêaíáÉ. La ãìäíáéäáÅaíáçå ÇÉë êÉîÉå
ÇáÅaíáçåë ÇÉ äéÖáíáãáíé éçëÉ ÅäaáêÉãÉåí äa èìÉëíáçå à äa Ñçáë ÇÉ äa
éäìêaäáíé ÇÉë ÑçåÇÉãÉåíë ÇÉ äéÖáíáãáíé Éí ÇÉ äÉìê éèìáîaäÉåÅÉ : ÅÉë

res inaindd OK.i020/ 02 1 /711
---indd OK.iresoinao drtisetimiLge5:61Afin de bien préciser la façon dont la multiplication des revendi
Åaíáçåë ÇÉ äéÖáíáãáíé íêaîaáääÉ äa ÇéãçÅêaíáÉ êÉéêéëÉåíaíáîÉ, éaêíçåë
Çì éçáåí ÇÉ îìÉ èìÉ PáÉêêÉ Rçëaåîaääçå ÇéÑÉåÇ Éå aÄçìíáëëÉãÉåí
ÇÉ ä éíìÇÉ èì áä a ãÉåéÉ ëìê äÉ êaééçêí ÉåíêÉ äéÖáíáãáíé Éí Çéãç-
ÅêaíáÉ Çaåë ëa ÇáãÉåëáçå ÜáëíçêáèìÉ1 éìáë ÅçåíÉãéçêaáåÉ2 .Daåë La
contre-démocratie-çëÉäÇ åÉ íääãÉíÅÉìÉääÉ áåíîêáê êçì aéé, áä à «ÉääÉ
ëáÉê ÇÉ äa äéÖáíáãáíé ëá çå åÉ îÉìí éaë Éå êÉëíÉê à ìåÉ îáëáçå àaÅç-
ÄáåÉ Éí ÇéÅáëáçååáëíÉ3». Après avoir affirmé l’existence d’une seule
légitimité définie comme « qualité juridique, d’ordre strictement
procédural produite par l’élection» et renforcée par la confiance, il
constate, dans l’histoire, l’existence du « conflit » de deux légitimi-
íéë : « DÉìñ ÑçêãÉë ÇÉ äéÖáíáãáíé ëÉ ëçåí aáåëá äçåÖíÉãéë ëìéÉêéç-
ëéÉë Çaåë äÉë ÇéãçÅêaíáÉë áåÇìëíêáÉääÉë .La äéÖáíáãáíé éçäáíáèìÉ Ç ìå
ÖçìîÉêåÉãÉåí áëëì ÇÉë ìêåÉë Ç ìå Åôíé. Maáë aìëëá ÇÉ ä aìíêÉ, äa
äéÖáíáãáíé éêçéêÉãÉåí ëçÅáaäÉ êÉÅçååìÉ aìñ êÉéêéëÉåíaåíë Çì ãçåÇÉ
Çì íêaîaáä4ÖéáÉãä åí, áä ê CÉéÉåÇa.» ÇÉÉ áèìñí íôííÅÉa íìáëëìëìÅéçí É
íáãáíé Éå äa êÉåîçóaåí à ìåÉ êéaäáíé êéîçäìÉ, äa äìííÉ ÇÉë ÅäaëëÉë èìá
« éíaáí aäçêë ÄáÉå ìå éäéãÉåí ëíêìÅíìêÉä ÇÉ äa îáÉ ÇÉë ÇéãçÅêaíáÉë» .
CÉííÉ éçëáíáçå ëìëÅáíÉ ÇÉ ãìäíáéäÉë èìÉëíáçåë ,íaåí ëìê äa äìííÉ ÇÉ
classes et les conflits sociaux que sur la représentation et la dis
íáåÅíáçå ÉåíêÉ ìåÉ äéÖáíáãáíé ÇáíÉ ëçÅáaäÉ Éí ìåÉ äéÖáíáãáíé éçäáíáèìÉ .
MðãÉ ëá Çaåë ÅÉ äáîêÉ àÉ å aÄçêÇÉêaá éaë äÉë éêÉãáèêÉë, àÉ íáÉåë à äÉë
ÑçêãìäÉê Åaê ÉääÉë éêéÅáëÉåí ãçå éçáåí ÇÉ îìÉ : äa äìííÉ ÇÉ ÅäaëëÉë
Éëí-ÉääÉ áåaÅíìÉääÉ çì Åçååaþí-ÉääÉ ÇÉ åçìîÉääÉë ÑçêãÉë èìá ÇçååÉåí

Introduction

321

1. NçíaããÉåí PáÉêêÉ Rçëaåîaääçå ,Le modèle politique français. La société civile contre
le jacobinisme de 1789 à nos jours, SÉìáä,2 0 4 ; frageLe sacre du citoyen. Histoire du suf
universel en Franceaä2äá, GÇêaã9; 1 ,Le peuple introuvable. Histoire de la r eprésentation
démocratique en France, G8aääáã,Çêa9 ; 1 La démocratie inachevée. Histoire de la
souveraineté du peuple en France, GaääáãaêÇ, 20.
2. PáÉêêÉ Rçëaåîaääçå, La légitimité démocratique. Impartialité, réflexivité, proximité ,
SÉìáä0 2,8.
3.PáÉêêÉ Rçëaåîaääçå ,La contre-démocratie. La politique à l’âge de la défiance, SÉìáä ,
,602é.11 .
.4IÇ, .é58-17 .

äéÖáíáãáíéë ëçåí-ÉääÉë éÖaäÉë Éå Çêçáí çì ÜáéêaêÅÜáëéÉë, Éí éçìêèìçá ?
Eå éaêíáÅìäáÉê, äa äéÖáíáãáíé ÇÉ ä éäì éçäáíáèìÉ Éëí-ÉääÉ ëìééêáÉìêÉ aìñ
aìíêÉë, Çì Ñaáí ÇÉ äa ÅaéaÅáíé ÇÉ êÉéêéëÉåíaíáçå èìÉ äìá ÅçåÑèêÉ ä éäÉÅ
íáçå ? LÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë ÇÉ äéÖáíáãáíé áåíÉêêçÖÉåí äa éäaÅÉ ÇçååéÉ
à äa êÉéêéëÉåíaíáçå Çaåë äa äéÖáíáãáíé Éí ãçåíêÉåí aáåëá äÉë äáãáíÉë
Ç ìåÉ ÇéãçÅêaíáÉ ÑçåÇéÉ ëìê äa êÉéêéëÉåíaíáçå.

2 0/12/107 1 -
-erianiodro setimtigiLePçìê aåaäóëÉê ÅÉë ÉñéêÉëëáçåë Éí êÉîÉåÇáÅaíáçåë ÇÉ äéÖáíáãáíé ,àÉ
propose de partir d’une définition exploratoire de la légitimité. Em
éêìåíéÉ aìñ êÉÅÜÉêÅÜÉë èìÉ à aá ãÉåéÉë ëìê äa ÅçåëíêìÅíáçå ÇÉ äéÖá
íáãáíéë Éå íêaîaáä ëçÅáaä2 ãêaÉ áëää ÉëÉÉ ,Éë aìíêë Ç Ñçá àaäîì ÉééÉê à ä
définitions existantes et des conceptions qui émanent de ceux qui
êÉîÉåÇáèìÉåí ìåÉ äéÖáíáãáíé, ãaáë aìëëá ÇÉ ÅÉìñ èìá ë ó çééçëÉåí
ou plus largement sont concernés. Je définis la légitimité comme
äÉ Çêçáí êÉÅçååì à ìåÉ éÉêëçååÉ( çì ìå ÉåëÉãÄäÉ ÇÉ éÉêëçååÉë )ÇÉ
éaêäÉê Éí aÖáê aì åçã ÇÉ(£ éêáåÅáéÉë, Çêçáíë, îaäÉìêë£ .)Eå ã áåíé-
ressant à ce qui est à la frange de la légitimité − ses revendications et
contestations −, je veux éclairer des faits en émergence : la diversifi-
Åaíáçå ÇÉë ÇçãaáåÉë Éí ÇÉë aÅíÉìêë ÅçåÅÉêåéë éaê ÇÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë
ÇÉ äéÖáíáãáíé, Éí éaê ÅçåëéèìÉåÅÉ ,äÉë ÇééäaÅÉãÉåíë ÇÉ ÑêçåíáèêÉë èìá
ëÉ ãaêèìÉåí Çaåë äÉë éêaíáèìÉë Éí äÉë ÅêçóaåÅÉë ãaáë aìëëá Çaåë äÉë
éíáèìÉíaÖÉë Çì äéÖáíáãÉ Éí Çì åçå äéÖáíáãÉ .Eå ãÉííaåí Éå éîáÇÉåÅÉ
ä éãÉêÖÉåÅÉ ÇÉ åçìîÉaìñ êééÉêíçáêÉë ÇÉ äéÖáíáãáíé, àÉ ã áåíÉêêç-
gerai aussi sur leur signification dans une société marquée par de

un nouveau contenu à la légitimité ? quelle place les conflits ont-ils
Çaåë äa äéÖáíáãáíé ? La ÇÉìñáèãÉ èìÉëíáçå ã áåíéêÉëëÉ ÇáêÉÅíÉãÉåí :
äa äéÖáíáãáíé ëÉ êéÇìáí-ÉääÉ à äa êÉÅçååaáëëaåÅÉ Çì êôäÉ ÇÉ êÉéêéëÉå
íaåíë Ç ìåÉ éaêíáÉ ÇÉ äa ëçÅáéíé àçìé éaê äÉë ëóåÇáÅaíë ? Eí ëáåçå ,
äa äéÖáíáãáíé éÉìí-ÉääÉ aîçáê Ç aìíêÉë ÑçåÇÉãÉåíë èìÉ äa êÉéêéëÉå
íaíáçå ? Daåë ÅÉ Åaë, èìÉääÉ îaäÉìê çåí-áäë ? AìíêÉãÉåí Çáí, äa äéÖá
íáãáíé « ëçÅáaäÉ » Éëí-ÉääÉ åéÅÉëëaáêÉãÉåí áåÑéêáÉìêÉ à äa äéÖáíáãáíé
« éçäáíáèìÉ » ? Eí aì ÑçåÇ ,èì Éëí-ÅÉ èìá äÉë ÇáëíáåÖìÉ ? LÉë aåaäóëÉë
ÇÉ P. Rçëaåîaääçå áåíÉêêçÖÉåí aìëëá éaê äÉìêë éêéëìééçëéë .EääÉë ëÉ
ÑçåÇÉåí Éå ÉÑÑÉí ëìê ä áÇéÉ èìÉ äÉ äáÄéêaäáëãÉ, ëçìë ëa ÑçêãÉ Üáëíç
êáèìÉ çì ëçìë ìåÉ ÑçêãÉ êÉåçìîÉäéÉ1É îáíaåêÉíäa ÉäìÉëa äìÉáíëíçå Å,
à ä « áääáÄéêaäáëãÉ » Éí aì àaÅçÄáåáëãÉ èìá ÇçãáåÉåí ä ÜáëíçáêÉ ÇÉ äa
FêaåÅÉ .Mçå éêçéçë ÅçåëáëíÉ aì ÅçåíêaáêÉ à êÉééêÉê Çaåë ÇÉë « Éñ-
éêÉëëáçåë ÇÉ äa ëçÅáéíé èìá å çåí éaë éíé ÅçåëaÅêéÉë éaê äÉë ìêåÉë » ,
ä éãÉêÖÉåÅÉ ÇÉ åçìîÉääÉë ÑçêãÉë ÇÉ ÇéãçÅêaíáÉ Éí ÇÉ êaééçêí aì
politique. Ces questions tissent la toile de fond de cette réflexion et
áåëéáêÉåí ãa ÇéãaêÅÜÉ .

. 1La ÅçåÅäìëáçå ÇÉ La légitimité démocratique La ÇéãçÅêaíáÉ ë ìç ëÉäêåé ëãéçåÇÉ É íÉ
«
Ç aééêçéêáaíáç å» äÉë éêáåÅáéaìñ íêaáíë ÇÉ äa ÇéãçÅêaíáÉ èì áä ÅçåîáÉåí, ëÉäçå ä aìíÉìê, ÇÉ
ÇéîÉäçééÉê.
. 2HéäèåÉ HaíòÑÉäÇ, Construire de nouvelles légitimités,£ É,9áéêíÅ aÜ 2íÉå é.ÅíáçêçÇì Iåí
é0.-97
22

KO sdni. d02227//0 116: 1Les légitimités ordinaires

53-----
11:61 0232/70/nd.i d reaiOKs 53Introduction

éêçÑçåÇÉë ãìíaíáçåë, îéÅìÉë ÅçããÉ aìíaåí Ç aîÉåáêë áåÅÉêíaáåë.
Je tenterai enfin de dégager les transformations de la notion elle-
ãðãÉ, Çaåë ëÉë ãçÇÉë ÇÉ éêçÇìÅíáçå Éí ÇÉ ÅçåëíêìÅíáçå ëçÅáaäÉë .
Eå åçìë ÇÉãaåÇaåí « Qì Éëí-ÅÉ èì ðíêÉ äéÖáíáãÉ aìàçìêÇ Üìá ? » à
ä aìåÉ ÇÉ ä aééêçéêáaíáçå ÇÉ äa äéÖáíáãáíé éaê ÇÉ åçìîÉaìñ aÅíÉìêë,
ÇÉ ä áåíéÖêaíáçå ÇÉ åçìîÉaìñ çÄàÉíë Çaåë äÉ ÅÜaãé ÇÉ äa äéÖáíáãá-
íé, åçìë çìîêçåë aìëëá ìåÉ èìÉëíáçå éçäáíáèìÉ :èìÉ åçìë aééêÉåÇ
ä éíìÇÉ ÇÉ äa ÅçåëíêìÅíáçå ëçÅáaäÉ ÇÉ äa äéÖáíáãáíé ëìê äa éäìë çì
moins réelle spécificité de la légitimité politique ? En particulier, à
èìá ë aÇêÉëëÉåí ÅÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë ? AìíêÉãÉåí Çáí, èìá( èìÉääÉ áåë-
íaåÅÉ ?) Éëí ëìééçëé éçìîçáê êÉÅçååaþíêÉ ìåÉ äéÖáíáãáíé ? L Eíaí ?
ÇÉë áåëíáíìíáçåë çì éäìë éçäáíáèìÉë ? çì ÄáÉå ÉåÅçêÉ ìåÉ ÇáîÉêëáíé
Ç aÅíÉìêë ëìëÅáíéë éaê äa ÇáîÉêëáíé ãðãÉ ÇÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë ÇÉ äéÖá
íáãáíé ? LÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë aÅíìÉääÉë ÇÉ äéÖáíáãáíé åçìë ÅçåÇìáêçåí
ainsi à montrer comment elles participent de la redéfinition du poli
íáèìÉ èìá ë çéèêÉ Üçêë Çì ÅaÇêÉ Äaäáëé ÇÉ ä aÅíáçå ÖçìîÉêåÉãÉåíaäÉ ,
ÇÉë éäÉÅíáçåë Éí ÇÉ äa îáÉ ÇÉë éaêíáë : Çaåë äÉë ãçìîÉãÉåíë ÇÉ äa îáÉ
çêÇáåaáêÉ .

OêÇáåaáêÉ ? PêéÅáëçåë íçìí ÇÉ ëìáíÉ ÅÉ èìÉ àÉ ÇéëáÖåÉ éaê ÅÉ íÉêãÉ,
ëìê äÉèìÉä àÉ êÉîáÉåÇêaá Çaåë äÉ ÇÉìñáèãÉ ÅÜaéáíêÉ .OêÇáåaáêÉ å Éëí
éaë éêáë ÅçããÉ ìå « Éå-ëçá » ÇÉë éÉêëçååÉë çì ÇÉë ÅÜçëÉë ,ãaáë
ÅçããÉ ìå êÉÖaêÇ éaêíáÅìäáÉê éçêíé ëìê ÉääÉë ,èìá ëÉêîáêa Ç aåaäóëÉìê
ÇÉ äa åçíáçå ÇÉ äéÖáíáãáíé .CÉ êÉÖaêÇ éçêíÉ aííÉåíáçå aì èìçíáÇáÉå ,aì
Äaåaä Çaåë ÅÉ èìá Éå êçãéí äa Åçåíáåìáíé, ä áãéÉåëé çì äÉ åçå-Çáí .
S’intéresser à l’ordinaire ne signifie pas bannir les modes de faire et
ÇÉ éÉåëÉê áåëíáíìíáçååÉäë ãaáë íêaèìÉê ÅÉ èìá áåíÉêéÉääÉ äÉìêë ÑçåÇÉ-
ãÉåíë ,äÉìê åçêãaäáíé .IåíÉêêçÖÉê ìå éäì ÅÜaêÖé Ç ìåÉ ÅçåÅÉêíaíáçå
ìêÄaáåÉ çì ìå aÖÉåí ÇÉ ÇéîÉäçééÉãÉåí äçÅaä ëìê äÉìêë éêaíáèìÉë, ëìê
äÉìêë êaáëçåë Ç aÖáê, Å Éëí ÅÜÉêÅÜÉê ÅçããÉåí áäë ÅçãéçëÉåí äÉìê äéÖá
íáãáíé ÉåíêÉ äÉë åçêãÉë ÇÉ äÉìêë ÑçåÅíáçåë Éí äa ÅçãéäÉñáíé éêçéêÉ
à ÅÜaèìÉ ëáíìaíáçå. IåíÉêêçÖÉê ìåÉ éÉêëçååÉ èìá êÉîÉåÇáèìÉ, Çaåë
ìåÉ êéìåáçå éìÄäáèìÉ ëìê ìåÉ êéåçîaíáçå ìêÄaáåÉ, ëa äéÖáíáãáíé
à êÉëíÉê Çaåë ëçå èìaêíáÉê, Å Éëí ÅÜÉêÅÜÉê ÅÉ èìá ÅáêÅìäÉ ,ÅÉ èìá ëÉ
íêaåëÑçêãÉ Çaåë ÅÉ ÇééäaÅÉãÉåí ÇÉ äéÖáíáãáíé. L çêÇáåaáêÉ a áÅá éçìê
ÉåàÉì Ç ÉñéäçêÉê ÇÉë íêaåëÑçêãaíáçåë, ÇÉë íêaåëÖêÉëëáçåë ÇÉ Åaíé

.1 EääÉë éêçäçåÖÉåí Éí êÉåçìîÉääÉåí äÉë íêaåëÑçêãaíáçåë Çì éçäáíáèìÉ èìÉ à aá aåaäóëéÉë
Çaåë 70Faire de la politique autrement. Les expériences inachevées des années, PêÉëëÉë
ìåáîÉêëáíaáêÉë ÇÉ RÉååÉë ,AÇÉäë02 .5,

23

-1--ors indotigitemieL-
---Lge 2indd OK.iresioano drtisetimiJÉ ãÉ ëìáë aééìóéÉ ëìê íêçáë ëçìêÅÉë. La éêÉãáèêÉ îáëÉ à ãÉííêÉ Éå
éîáÇÉåÅÉ äa ÇáîÉêëáíé ÇÉë äçÅìíÉìêë Éí ÇÉë çÄàÉíë ÅçåÅÉêåéë éaê äa
äéÖáíáãáíé : ÉääÉ ÅçåëáëíÉ Éå ìåÉ áåíÉêêçÖaíáçå ëìê IåíÉêåÉí. Sçìë äÉ
íÉêãÉ « äéÖáíáãáíé » ,ÇÉ åçãÄêÉìëÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë ó ëçåí Éå ÉÑÑÉí
ÇáÑÑìëéÉë ëçìë ÇÉë ÑçêãÉë îaêáéÉë. J aá ÉÑÑÉÅíìé ìå êÉÅìÉáä ÇÉ åç
íáÅÉë Éå ÇÉìñ Ñçáë, ëééaêéÉë éaê ìå aå( ëÉéíÉãÄêÉ 2 50 ÉêÄãÉíéÉë íÉ
20 äÉê ÇÉëéäÇ áåáã åU ìÉÇäÄìç.ëåçUå éêÉãá6). é êÉáã ëêÉí áêa
ñáèãÉ íêá a éÉêãáë Ç éÅaêíÉê äÉë aêíáÅäÉë éçêíaåí ëìê ÇÉë äéÖáíáãáíéë
politiques, des États, des conflits mondiaux, des guerres… afin
Ç çÄíÉåáê ìå ãaíéêáaì äÉ éäìë ÅçÜéêÉåí éçëëáÄäÉ aîÉÅ ãçå ëìàÉí :
les légitimités ordinaires. Enfin, j’ai distingué parmi les notices,
ÅÉääÉë èìá ÅçåíáÉååÉåí ÉñéäáÅáíÉãÉåí ìåÉ êÉîÉåÇáÅaíáçå ÇÉ äéÖáíáãáíé
Éí ÅÉääÉë èìá ÑçìêåáëëÉåí ëìêíçìí ìåÉ aåaäóëÉ .GêâÅÉ à ÅÉ ãaíéêáaì
êáÅÜÉ Éí ÇáîÉêë, à aá éì ãÉëìêÉê ä áãéçêíaåÅÉ ÇÉ äa ÇáÑÑìëáçå ÇÉ äa
êÉîÉåÇáÅaíáçå ÇÉ äéÖáíáãáíé Éí ëa ÇáîÉêëáíé ÇÉ äçÅìíÉìêë, ÇÉ íÜèãÉë,
ãaáë aìëëá ÉëèìáëëÉê ìåÉ ÅçãéêéÜÉåëáçå ÇÉ äÉìê ëÉåë. J aá Åçãéäéíé
ÅÉííÉ ëçìêÅÉ ÜéíéêçÅäáíÉ éaê ä éíìÇÉ Ç aêíáÅäÉë ÇÉ éêÉëëÉ ,Éå éaêíáÅì
äáÉê Le Mondeää É: É ãêëá aÉéíáîÉ Éí íìäç åçáåaìèaíáíÉ ÇëìãÉê êÉéîä
la diversification des emplois du terme de légitimité sur vingt ans et
ÇÉ Ñçìêåáê ìå ÉåëÉãÄäÉ ÇÉ êéÑéêÉåÅÉë éçìîaåí ðíêÉ ÅçãéaêéÉë aìñ
notices d’Internet. Enfin, pour préciser les formes que prennent les
revendications de légitimité, leurs fondements et leur signification,
à aá êéaäáëé Éå0 îêÉëÄç íÉ ëåÉáíÉ äÉEä. åëáçaíåì É72Éåíêéaê ðíÉ Éåèì
ÉñéäçêÉ äa èìÉëíáçå ÇÉ äa äéÖáíáãáíé Çaåë äÉ ÅçåíÉñíÉ Ç ìå éêçàÉí ÇÉ
íêaåëÑçêãaíáçå Ç ìå èìaêíáÉê, Çaåë äa Cçããìåaìíé ìêÄaáåÉ ÇÉ Lóçå ,
èìá ëìëÅáíÉ ÇÉë çééçëáíáçåë .LÉ ÅÜçáñ ÇÉ ÅçåíÉñíÉ, Ñaîçêáëé éaê ãa
ëáíìaíáçå éêçÑÉëëáçååÉääÉ1, êÉéçëÉ ëìê äÉÅ åçíëíaè ìåìa ãÉÖÉåaãé åí
ìêÄaáå ,éaêÅÉ èì áä aÑÑÉÅíÉ ÇáêÉÅíÉãÉåí äa îáÉ ÇÉë ÜaÄáíaåíë ãaáë aìëëá
ä áãaÖÉ èì áäë çåí çì èì áäë ëçìÜaáíÉåí ÇçååÉê Ç Éìñ-ãðãÉë, êéîèäÉ
Éí ÅêáëíaääáëÉ ÇÉë ÅçãéçêíÉãÉåíë, ÇÉë áåíÉêêçÖaíáçåë Éí äÉë êÉåÇ aáå
ëá aåaäóëaÄäÉë .L ÉåèìðíÉ a Ççååé äáÉì à ä çÄëÉêîaíáçå ÇÉ êéìåáçåë
éìÄäáèìÉë Éí à èìáåòÉ ÉåíêÉíáÉåë .LÉë éÉêëçååÉë áåíÉêêçÖéÉë çåí éíé
ÅÜçáëáÉë ÇÉ Ñaççå à ÅêçáëÉê éäìëáÉìêë éçáåíë ÇÉ îìÉ : Ç aÄçêÇ ÇÉë
éÉêëçååÉë å aóaåí aìÅìåÉ èìaäáíé éaêíáÅìäáèêÉ ãaáë aëëáëíaåí à ÇÉë

1. MaþíêÉ-aëëáëíaåí Éå ëÅáÉåÅÉë ÜìãaáåÉë Éí ëçÅáaäÉë à ä ÉÅçäÉ Ç aêÅÜáíÉÅíìêÉ ÇÉ Lóçå.
24

Les légitimités ordinaires

gories, de sortir des schématisations figées du légitime et du non
légitime, d’éclairer ainsi certaines reconfigurations des rapports aux
áåëíáíìíáçåë Éí aì éçäáíáèìÉ .

35:61 11/70/024-
ndd 2520/07/11 1 :635Introduction

CÉ äáîêÉ ë çêÖaåáëÉ Éå íêçáë íÉãéë éêáåÅáéaìñ .LÉ éêÉãáÉê ÇçååÉ äa
mesure de l’ampleur et de la diversité des affirmations ou revendi
Åaíáçåë ÇÉ äéÖáíáãáíé êÉÅìÉáääáÉë ëìê IåíÉêåÉí, Çaåë äa éêÉëëÉ Éí éaê
ä ÉåèìðíÉ, Éí ãÉí Éå éîáÇÉåÅÉ äÉìê çêáÖáåaäáíé .Tçìí Éå éêéëÉåíaåí
ÅÉêíaáåë íêaáíë ÇÉë ÅçåÅÉéíáçåë íêaÇáíáçååÉääÉë ÇÉ äa äéÖáíáãáíé ,íçìí
Éå ë aééêçÅÜaåí éaêÑçáë ÇÉ ÇÉãaåÇÉë ÇÉ êÉÅçååaáëëaåÅÉ, ÉääÉë ë Éå
ÇáëíáåÖìÉåí éaê äÉìê ÅçåíÉåì ,äÉ ÅçåíÉñíÉ Çaåë äÉèìÉä ÉääÉë ë Éñéêá
ãÉåí Éí éäìë éêçÑçåÇéãÉåí éaê äÉìêë ÉåàÉìñ. CÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë èìá
éçêíÉåí ëìê ÇÉë aÅíÉë Éí ÇÉë éaêçäÉë, ëóãéíôãÉë Ç ìå ãçåÇÉ áåÅÉêíaáå
Éí ÇÉ ëáíìaíáçåë Éå ÄçìäÉîÉêëÉãÉåí ,ãaåáÑÉëíÉåí ÇÉë « äéÖáíáãáíéë çê
ÇáåaáêÉë ». C Éëí ÅÉííÉ áÇéÉ èìÉ à ÉñéäçêÉ Çaåë ìå ÇÉìñáèãÉ íÉãéë
éçëíìäÉê ä ÉñáëíÉåÅÉ ÇÉ äéÖáíáãáíéë çêÇáåaáêÉë éÉêãÉí à äa Ñçáë ÇÉ
ãçåíêÉê äÉë çÄëíaÅäÉë èì ÉääÉë êÉåÅçåíêÉåí Éí ÇÉ èìÉëíáçååÉê äÉë éêáå-
cipes de légitimité, le partage des droits à définir des normes dans la
ëçÅáéíé. C Éëí aáåëá äÉ ëÉåë éçäáíáèìÉ ÇÉ ÅÉë äéÖáíáãáíéë èìá aééaêaþí,
objet du dernier temps de cette réflexion : productrices de lien et de
ëÉåë ,ÅÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë ÇÉ äéÖáíáãáíéë áåíÉêêçÖÉåí äÉë ÑçåÇÉãÉåíë
ÇÉë äéÖáíáãáíéë éäÉÅíáîÉë .EääÉë êéîèäÉåí äÉë ãìíaíáçåë ÇÉ äa åçíáçå ÇÉ
äéÖáíáãáíé Éí Çì êaééçêí aì éçäáíáèìÉ.

êéìåáçåë éìÄäáèìÉë ; ÇÉë êÉëéçåëaÄäÉë çì ãÉãÄêÉë Ç aëëçÅáaíáçåë
áãéçêíaåíÉë Çaåë äa îáÉ ÇÉ äa îáääÉ Éí aÖìÉêêáÉë Çaåë äa ÅçåÅÉêíaíáçå,
ãaáë aìëëá ÇÉ ÖêçìéÉë éäìë áåÑçêãÉäë, ëìëÅáíéë éaê ä Üçëíáäáíé aì éêç-
jet ; des élus locaux ; enfin, des professionnels de l’aménagement
ìêÄaáå. CÉë ÉåíêÉíáÉåë ã çåí éÉêãáë Ç aåaäóëÉê äa ÇáîÉêëáíé ÇÉ ÅÉë
êÉîÉåÇáÅaíáçåë ÇÉ äéÖáíáãáíéë ,Çaåë äÉìê ÇÉÖêé Éí Çaåë äÉìê ÑçåÇÉ
ãÉåí, Éí ÇÉ îçáê ÅçããÉåí äa ÅçåÑêçåíaíáçå ÇÉë äéÖáíáãáíéë ééêçìîéÉë ,
êÉîÉåÇáèìéÉë çì ÇéåáéÉë êÉÅçãéçëÉ äa åçíáçå ÇÉ äéÖáíáãáíé .J aá éì
aáåëá ãÉííêÉ Éå éîáÇÉåÅÉ äa Ñaççå Ççåí, Çaåë ÅÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë Éí
ces conflits, s’élaborent de nouveaux rapports au politique.

25

giLes temitiianiodroi.KO ser- :---
3 15:610/62/107ddin 2 oina ord OK.iresLgetisetimi
Chapitre 1
DÉë êÉîÉåÇáÅaíáçåë íêèë ÇáîÉêëÉë

:635 1 /71120/0 27ndd OK.i serianiodro setmitigiLe