Fragments de Chérémon. Ouvrage perdu de Proclus. Titre d
13 pages
Breton
Obtenez un accès à la bibliothèque pour le consulter en ligne
En savoir plus

Fragments de Chérémon. Ouvrage perdu de Proclus. Titre d'un traité de Porphyre - article ; n°1 ; vol.1, pg 309-320

-

Obtenez un accès à la bibliothèque pour le consulter en ligne
En savoir plus
13 pages
Breton

Description

Bulletin de correspondance hellénique - Année 1877 - Volume 1 - Numéro 1 - Pages 309-320
12 pages
Source : Persée ; Ministère de la jeunesse, de l’éducation nationale et de la recherche, Direction de l’enseignement supérieur, Sous-direction des bibliothèques et de la documentation.

Sujets

Informations

Publié par
Publié le 01 janvier 1877
Nombre de lectures 12
Langue Breton

Exrait

Konstantinos Sathas
Fragments de Chérémon. Ouvrage perdu de Proclus. Titre d'un
traité de Porphyre
In: Bulletin de correspondance hellénique. Volume 1, 1877. pp. 309-320.
Citer ce document / Cite this document :
Sathas Konstantinos. Fragments de Chérémon. Ouvrage perdu de Proclus. Titre d'un traité de Porphyre. In: Bulletin de
correspondance hellénique. Volume 1, 1877. pp. 309-320.
doi : 10.3406/bch.1877.4545
http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/bch_0007-4217_1877_num_1_1_4545FRAGMENTS DE CHÉRÉMON 309
tion en marbre et sous forme humaine du dieu Sabazios qui
soit incontestable. À ce titre je signale le monument de Phila
delphie à l'attention des membres de l'École française que le
hasard de leurs voyages conduirait à Ala-Chéïr.
0. RAYET.
FRAGMENTS DE CHÉRÉMON. — OUVRAGE PERDU
DE PROCLUS. — TITRE D'UN TRAITÉ DE PORPHYRE.
P. 131, 8. Επακτιν, personnage delà démonurgiethéurgique,
le même probablement que Γέπτάκτις de Proclus et de Julien :
ό άναγωγεύς καί ό επτάχτις κατά τους θεολόγους, Proclus, in Ti-
maeum, i, p. 11. Ει δε της άρρητου μυσταγωγίας άψαίμην, ?,ν ό Χαλ-
οαΐος περί τον έπτάχτηα θεόν έβάκχευσεν, άνάγαιν Si' αύτοΰ τας
ψυχάς , άγνωστα έρώ τω συρφετω, θεουργοΐς δε τοις μακαρίοις γνώ
ρισα, Julien, Oratio V ', ρ. 172.
— Απουλνίϊος. Ce que dit Psellus sur Apulée, qu'il excellait en
magie, est confirmé par l'Apologie du môme auteur et par un
autre passage du même Psellus : Δύο δε νίστην άνδρε σοφώ, τας απορ
ρήτους δυνάμεις έζησκνίμένοι, Ιουλιανός ό Χαλδαΐος καί ό Λίβυς Απου-
λτ,ϊος* r,v δ' άρα ούτος [χέν υλικ,ώτερος, άτερος δε νοερώτερος καί
ειποιεν" ό ^έν ούν περίαπτα θειότερος, ώς αν οι εκείνον σερ.νύνοντες
ποιτ^σας, έπάσας δε καί ταις υλαις, τοις {/.έν τας των θχρίων έπέ-
ονισεν όρ[Λας, τάς δε έπισχ^εϊν ουκ ειχεν* Ιουλιανός δε καί επωδών
άτερ καί περια^.μάτων άνεΐλε παντάπασι (Allatius, de quoruïldam
Graecorum opmionibus, p. 177). Une légende conservée par
Saint Anastase le Sinaïte confirme ce que Psellus raconte,
qu'Apulée excellait en magie chaldéenne : Ωσαύτως δε καί ό
Ιουλιανός καί Απολλώνιος καί Πολέϊος (γρ. Απολέϊος) οι ρ,άγοι έπί Δο-
{Αΐτιανοΰ του βασιλέως διαφόρους φαντασίας είργάσαντο, ων μία εργα
σία τοιαύτν) φαίνεται έν τοίς των άρ/αιοτέρων ανδρών δι/,γ-ψασι. Λοι-
[Αΐκής ποτέ νόσου καταλαβούστ,ς την Ρώμνιν καί πάντων σποράοην άπολ-
λυμένων, προΰτρέποντο οι μάγοι ούτοι ύπό τοΰ βασιλέως καΐ τών με
γιστάνων αύτοΟ βοΥ,θήιαι τ*?ι πόλει άπολλυμέν/;. Φ/ισί δε Απολέϊος* FRAGMENTS DE CHÉREMON 310
« έγώ τήν έν τω τρίτω μέρει της πόλεως ένδημήσασαν λοιμικήν φθοραν
καταπαύσω ιε' ήμερων ». Είτα και ό Απολλώνιος' α και έγώ τήν έν τω
άλλω τρίτω μέρει εντός δέκα ήμερων, φησι, καταπαύσω ». Αποκριθείς
παρ' αύτοϊς και πλεΐον έγγίων τω και ό ά*ροθήνιος (γρ. άκροθίνιος)
εφη* α εντός ιε' ήμερων πάσα ή διαβάλω δια της ματαιότητος Ιουλιανός
πόλις άπόλλυται, μη περιμένουσα τήν έξ ημών βοήθειαν* έμοί τοίνυν το
επιβάλλον τρίτον έτερον μέρος της πόλεως εντεύθεν ήδη παυέσθω της
λοιμικής φθοράς». Και δή έπαύθη. Ως ούν λοιπόν παρακληθέντος αύτοϋ
υπό του βασιλέοις, κατέπαυσε και άλλων δύο μερών τό τάχος της νόσου
(Sanctus Anastasius Sinaïta_, Quaestiones, dans la Patrologia
graeca de Migne, vol. 89, p. 526).
— 9. Ιουλιανός. Sur ce Julien Psellus nous donne des détails
importants que je vais réunir ici pour qu'on connaisse mieux
le vrai fondateur de la théurgie néoplatonicienne : Ναι μήν άλλα
και Πορφύριος πολλαχοϋ ypfiTai trt τοιαύτη προσηγορία, προ δε πάν
των οι επί τοϋ Μάρκου Ιουλιανοί (1)' ό μεν γάρ τι πρεσβύτερος ην, ό
δε νεώτερος. Περί δε τοϋ νεωτέρου, ΐνα τι μικρόν έκκόψω τόν λόγον,
και τοιοϋτον έπιθρυλλεΐται φλυάοημα, ως ό πατήρ, έπεί γεννήσαΐ' τούτον
εμελλεν, άρχαγγελικήν ητησε ψυχήν τόν συνοχέα τοϋ παντός προς τήν
τούτου ύπόστασιν, και ότι γεννηθέντα τοις θεοΐς πασι συνέστησε και
ττί Πλάτωνος ψυχνί Απόλλο^νι συνδιαγούση και τω Ερμνί, και Οτι ταύ-
την εποπτεύων εκ τίνος τέχνης ιερατικής έπυνθάνετο περί ών έβούλετο*
και ταϋτα μεν ό εκείνων μϋθος (Annuaire de l'Association pour V en
couragement des études grecques enFi*ance, 1875, p. 216-217).
Των δε τοιούτων ονομάτων τε και δοξών ό έπί Μάρκου Ιουλιανός καθ-
ηγησατο έν επεσιν αύ:ά συγγραψάμενος, α δή και ώς λόγια έφυμνεϊται
παρά των μετά ταϋτα (Ms. (le Paris 1182, fol. 277 verso). Ιου
λιανός δέ τις άνήρ έπί Τραϊανού βασιλέως έν επεσι τα τούτων έξέθετο
δόγματα, ά δή και λόγια φασιν οι τα εκείνων σεμνύνοντες (môme ms.,
fol. 133 verso) (2). Chez Sozomène il y a une autre légende
(1) Proclus dit aussi que les deux Julien furent contemporains de Marc-
Aurèle : τοΓς !π\ Μάρχου γενομίνοις θεουργοΓς. Comment, in Crat y 1 u m, p. 77.
(2) Sur ces deux Julien (le père et le fils) on lit dans Suidas: 'Ιουλιανός Χαλ-
δχΓος, φιλόσοφος, πατήρ του κλη9έντος Οεουογοΰ' έγραψε περ'ι δαιμόνων βιβλία
δ'. ... ανθρώπων δέ Εστί φυλακτήριον προς εκαστον [χόριον, όποΓα τα Τελεσιουργικα
χαλδαϊκά.
'Ιουλιανός b :ον προλεχθεντος υιός, γεγονως 1~\ Μάρκου Άντων'νου του βασι- FRAGMENTS DE CHÉRÉMON 311
sur Julien : λίθον βία λόγου τ?ί χειρί διε'λθεϊν, δ προ τίνων έπί
Ιουλιανώ τω καλου^ένω Χαλδαίω κεκομπολογ^σθαι άκ,"/ικ.οα(1). De Va-
lois en commentant ce passage de Sozomène conjecture
que l'épisode rapporté par Suidas sur Julien est emprunté
à l'Histoire romaine de Dion Cassius (2). On sait que la fin
de cet ouvrage nous est connue par une brève compilation
de Xiphilin, qui fut un des amis et élèves de Pselius. Or dans
ce résumé de Xiphilin Julien est mentionné comme un des
généraux de Trajan contre les Daces (3).
Si nous acceptons le texte de Xiphilin et celui de Pselius
(p. 131) comme justes, il faut admettre que les deux Julien
furent non seulement des magiciens, mais aussi des généraux
qui se distinguèrent pendant cette longue guerre contre les
Daces. Le premier (le père) est le général de Trajan contre
Décébale, il exécuta le stratagème mentionné par Dion Cas
sius; le second, son fils, général de Marc-Aurèle, se distingua
contre le même ennemi par les faits que rapportent Suidas et
Pselius. D'après le récit de ce dernier, il paraît que Julien le
théurge commandait la Legio fulminatrix.
Le cardinal Angelo Mai a découvert dans la Bibliothèque
* έγραψε και αυτός Θεουργικα, Τελεστικα, Λόγια δι' έπων, και όσα αλλά της
τοιαύτης επιστήμης κρύφια τυγχάνουσι. "Οτι τοΰτόν φασι, δίψει ποτέ καμνόντων τών
'Ρωμαίων, εξαίφνης ποιήσαι νΐφη τε Ιγερθήναι ζοφώδη κα'ι ό'μβρον άφεΓναι λάβρον
άμα βρονταΓς τε κα'ι σελασιν Ιπαλλήλοις, και τούτο σοφία τινι Ιργάσασθαι Ίουλια-
νόν οί δέ φασιν "Αρνουφιν τον Α'ιγύπτιον φιλόσοφον τόΰτο πεποιηκέναι το θαυμάσιον
(ν. Ιουλιανός, "Αρνουφις).
(1) Historia ecclesiastica, I, XVIII.
(2) Romanis multibus sili laboranlibus pluviam elicuit, ut scribit Suidas ex
D ion e, ut opinor.
(3) Ό γαρ 'Ιουλιανός Επιταχθείς δπο τοϋ αυτοκράτοοο; τω πολεμώ τάλλα τε
παρασκευάσατο ευ και τους στρατιώτας τά τε Ιαυτών σώματα και τα των Ικατον-
τάρχων Ιπι τας ασπίδας έπιγράψαι Ιχίλευσεν, Γνα εμφανέστεροι ο" τι άγαθον αυτών
ή κακόν ποιοϋντε^ γίνωνται' συμβαλών δε Ιν ταΓ: Τάπαις το"; πολεμίοις πλείστους
αυτών άπέκτεινεν ?ν οΐς κα'ι Ουεζίνας, τα δεύτερα μετά Δεκέβαλον έχων, Ιπειδη
ούκ ηδυνηθη διαχυγεΓν ζών, πε'πτωκεν εξεπίτηδες ώς και τετελευτηχοις" κάκ τούτου
λαθών της νυκτός έφυγε. Δείσας ουν ο Δεκίβαλος μη ΙπΊ τα βασίλεια αύτοϋ ο?
"Ρωμαίοι άτε κεκραττ,κότες όΐμη'σωσι, τά τε δένδρα τα !-' αύτοΓς οντά έ'/.οψε, και
τα όπλα τοΓς στελέχεσι περιέθηκεν, ?να φοβ^Οε'ντες, ώ; κα\ στρατιωτών όντων, ανα-
ν ο κα'ι εγενετο (Dion Cassius, LXVII, 10). 312 FRAGMENTS DE CHÉRÉMON
Vaticane deux opuscules stratégiques de Julien le jeune; on
peut aisément y voir que le théurge consultait l'astrologie
chaldéenne pour conduire son armée. (1)
Les néoplatoniciens et surtout Proclus et Damascius citent
très-rarement leur théurge par son propre nom (2); ils préfèrent
l'appeler simplement ό θεουργος. Une partie des oracles chal-
déens mis en vers par ce théurge sont conservés et com
mentés par Psellus (Εξγ'γ·/ισις εις τα χαλδαϊκα "λόγια — Εκθεσις κε-
φαλαιώδτ,ς και σύντομος των παρά Χαλδαίοις δογμάτων: Migne, Pa-
trologia graeca, vol. 122, p. 1123-1154).
— 15. Επ' απόρου, il faut corriger έπταπόρου d'après l'oracle
chaldéen :
Μϊ,(δέ) κάτω νεύσν,ς, κρημνός κατά γης υπόκειται
έπταπόαον σύρων κατά βαθμίδος.
Voyez le commentaire de Psellus sur cet oracle (Migne, ib
idem, p. 1132).
— 16. Κρεμνώ σκύβαλον, d'après l'oracle chaldéen :
Μ/,δέ το τις ΰλης σκύβαλον κρημνω καταλείψ^ς.
— 23-24. Psellus en parlant d'Abraham (3) , qu'il appelle
le second, comme descendant de Ninos et contemporain d'O-
gygès a pris sans doute ces détails dans un ouvrage qui nous
est inconnu et qu'il désigne sous un titre général: αί Ιστορίαι ;
Eusèbe aussi indique sous un titre semblable, τα αδέσποτα
(les histoires anonymes), un ouvrage qui racontait l'émigra
tion du patriarche des Juifs d'une manière à peu près sem
blable à celle de Psellus : έν δε τοις αοεσπότοις ευρομεν τον Αβραάμ
αναφερόντα εις τους Γίγαντας, τούτους δε οΐκοΰντας έν τ·?ί Βαβυλωνία
οια την άσέβειαν υπό των θεών άναιρεΟήναι, ών ενα Β?/λον έκφεύγοντα
(1) Mai, S cri ρ tor u m vcterum collectio nova, TI, p. 575-77. Sur
Julien, voir Fabricius, Biblio t h eca graeca, éd. Harles, IV, p. 141, 158 et
surtout Lobeck, Aglaophamus, Regimonlii Pruss. 1829, p. 99-111.
(2) "Οθεν, οίΐμαι, και οί των Οεουργών ακρότατοι θεον και τούτον υμνησχν, ώ;
'Ιουλιανός ?ν Ιβδόμω των Ζωνών (Proclus, Gomme nt ar iu s in Platonis
Timaeum, é;!. Schneider, Vratislaviae 1847, p. 597. Comparez p. 228, 624,
637, 671, 677).
(3) On ne peut dire si Pselîus écrivait en effet Άβάβκος au lieu
ou si le copiste a mal lu ce nom. FRAGMENTS DE CHÉRËMON 313
τον θάνατον εν Βαβυλώνι κατοικήσαι (Praepar. evangclica, IX, 18).
Un fragment d'un historien perdu, Thallos, complète ces
renseignements en donnant Ogygès comme compagnon à
Bélus et par conséquent à Abraham, l'a dit Psel-
lus : Βηλου τοϋ Ασσυρίων βασιλεΰσαντος και Κρόνου τοϋ Τιτανος ©άλ
λο; [Αεμνηται, φάσκων τον Βήλον πεπολεμηκέναι συν τοις Τιτασι προς
τον Δία καΐ τους εν αύτω θεούς λεγόμενους, ένθα φν,σίν « Και Ωγύγης
ηττηθείς εφυγεν εις Ταρτησσόν β (la suite manque). Mueller,
Fragmenta historicorum graecorum, III, p. 517. Comparez les
fragments d'Alexandre Polyhistor sur Abraham (ibidem,
p. 212).
Y a-t-il quelque rapport entre cet Ogygès et δρυς Ωγύγη,
nom de la demeure d'Abraham dans le pays de Chanaan?
Josèphe, Antiquités judaïques, 1, X, 4.
— 25. Φάλυξ-υκος. La Genèse écrit Φαλε'γ, et Josèphe Φάλεκος.
— 26. Σευ-αράμ. La écrit Σεναάρ (XI, 9). Comparez Jo
sèphe, I, IV.
— 28. Θάρρας. La Genèse l'appelle δ Θάρρα, Josèphe Φάρρος.
P. 131 - 132. Je ne sais quel livre sur la religion Israélite
analyse ici Psellus; il faut remarquer ce qu'il dit sur la cro
yance imparfaite que les Israélites avaient à l'immortalité de
l'âme ( 13—16).
En recommandant à l'attention des orientalistes les faits his
toriques rassemblés dans la leçon académique de Psellus, je
tiens à répéter que celui-ci avait entre ses mains non seule
ment l'histoire égyptienne de Chérémon, mais d'autres ouvra
ges du même auteur; on peut le constater en étudiant un
fragment sur la théurgie, que Psellus cite sans nommer l'au
teur auquel il l'a emprunté, et que Porphyre donne aussi, mais
SOUS le nom de Chérémon : οι μεν ουν των Ασσυρίων τελεσταί κα-
κοποιον έκφοβ^σαι βουλόμενοι δύναμιν, ψοφοδεές δη τούτο το γένος και
ταΐς άπειλαΐς κραδαινόμενον, άνακυκγ^αι τούτοις έτταπειλοϋσι τήν θά
λασσαν, και τα τοϋ (γρ. ζής) Ιριδος δεΐξαι απόρρητα κχι μελιζόμενον τον
Διόνυσον, κάντεΰθεν δεδίασιν εκείνο·, και τοις κλητορσιν αύτίκα υπεί-
κουσιν (Μεσ. Βιβλ, V, ρ. 401). . . το γαρ λέγειν δτι τόν ούρανόν προσ·
BULL. DE CORRESP. HELLÉNIQUE. I, 22 314- OUVRAGE PERDU DE PROCLUS
αράζει καΐ τα κρυπτά της Ιιιδος έκ,φανεΐ . . . και τα μέλη του Οσίρι-
δος διασκεδάσει Τυφώνι, τίνα οόχ υπερβολών έμ.π7νΥ,ζίας μεν τω άπει-
λουντι, ταπεινότατος δε τοις δεδοικόσιν ούτω κενόν φόβον και πλά
σματα . . . καίτοι καΐ Χαιρνίμων ό ίερογραμματεϋς αναγράφει ταύτα
παρ' θρυλλούμενα ; ( Porphyre, Epist. ad Ane- ως καΐ Αΐγυπτίοις
bo?iem, p. XVIII, et Jamblique, De mysteriis, p. 147-149, éd.
Thomas Galle, Oxford, 1678).
Eusèbe analysant la lettre de Porphyre cite aussi un autre
fragment du même auteur sur la composition d'une statue
magique d' Hécate: εστί δε σύμβολα μεν Εκάτης κηρος τρίχρωμος,
έκ λευκοϋ και μέλανος και ερυθρού συνεστώς, έχων τύπον Εκάτης φερού-
σης μάστιγα και λαμπάδα και ξίφος, περί ην εϊλητο δράκων. Praepar.
evangel., V, 14.
Psellus parle aussi de ces statues magiques en termes qui
ne sont pas ceux de Porphyre : Καί ή αρχαιότερα δε της Ασσυρίων
σοφίας εντεύθεν αγάλματα κατεσκεύαζεν αντιπαθή προς τα έξ ειμαρμένης
ρεύματα, ώς εκείνη τω λόγω φησίν* έξελέγοντο δε προς την κατασκευήν
τρίχρωμον γην, τνί μεν δεξιά άετόν ΰπερπετώμενον έχον, ττ) δέ λαια
δράκοντα, είτα δη έδείκνυ την άντιπάθειαν (Μεσ. Βιβλ., V, ρ. 478).
Est-ce de Chérémon que ce fragment est tiré, ou de quelque
auteur perdu qui avait écrit sur les Assyriens, comme on peut
le conjecturer par la phrase ώς εκείνη (ή Ασσυρίων σοφία) φησίν?
D'après ce qui précède on peut supposer que tous les fra
gments cités par Psellus. sur la théologie et la magie des Egypt
iens et des Assyriens (1) proviennent ou de Chérémon ou de
quelque historien inconnu de l'Assyrie.
Analyse et fragments d'un ouvrage perdu de Proclus.
On connaît les commentaires des néoplatoniciens relatifs aux
oracles chaldéens, qui, mis en vers par Julien, devinrent pour
(i) Aux fragments publiés il faut ajouter encore celui-ci, qui est tiré d'une autre
leçon de Pàellus: ώαπ?.ρ γαρ Ιπι των 'Ηρακλείων δεσμών ους δή νόμος τους γύη-
τχς πζρχλαμβίνειν Ιπι τών ουλληπτικών μαγειών, ήν την αρχήν τοϋ δεσμού διαλύ-
στ]5, το π*ν ϊτ^ διαλνσάμίνος. (Ms.de Paris 1182, fol. 302 verso). OUVRAGE PERDU DE PROGLUS 315
ainsi dire l'Evangile d'une secte qui a longtemps combattu
le christianisme. (1) (Voyez en particulier la notice suivante,
p. 318).
L'enthousiasme de Proclus pour cette poésie mystérieuse
fut si exalté qu'il conçut une idée indigne de lui: il eût voulu
ne voir subsister de tous les ouvrages qui avaient été écrits
que les λόγια et le Timée de Platon (2) ; s'il n'a pu mettre
à exécution cette idée, il a voulu du moins consacrer son
puissant génie à élever un monument littéraire à la poésie
théurgique. Son biographe expose le plan de l'ouvrage au
quel le professeur de l'académie d'Athènes consacra cinq an
nées d'une vie laborieuse : Τ-7ίς δέ ορφικής και χαλδαϊχ,Ϋίς θεολο
γίας στοιχεία άττα και οιονεί σπέρματα παρά τοΟ διδασκάλου λαβών,
δια το μή φθήναι και εν τοις επεαιν αύτω συγγενέσθαι — προέθετο μεν
γαρ έξηγν'σασθαι αύτω τε καΐ τω έ* της Συρίας φιλοσοφώ καί διαδόχω
Δομνίνω θάτερα τούτων, ήτοι τα Ορφέως η τα λόγια, καί αιρεσιν αύτοΐς
προΰτεινε το)ν ετέρων" επειδή δε ού συντ'χθησαν, ουδέ τα αυτά ειλοντο
αλλ' εκείνος μέν τα Ορφέως, 6 δε ημέτερος τα λόγια, τουτό αμφότεροι,
τε αυτό διεκώλυσε καί το μή πολύν έπιβιώναι χρόνον τον μέγαν Συ-
ριανόν — λαβών ο ούν, ώς ειρηται, παρά του καθηγεμόνος τας άφορμας
καί μετ' εκείνον τοις τε εις Ορφέα αύτοΰ ύπομν/ίμασιν επιμελώς έντυγ-
χάνων καί τοϊς Πορφυρίου καί ΐαμβλίχου μυρίοις ό'σοις εις τα λόγια καί
τα σύστοιχα των Χαλδαίων συγγράμματα αύτοΐς τε τοις θείοις λογίοις
έντρεφόμενος, επί τας άκροτάτας των αρετών, ώς προς άνθρωπίν/ιν ψυ-
χν)ν, άνέδραμεν, ας ό ένθους ίάμβλιρς ΰπερφυώς θεουργικας άπεκάλεσεν.
(1) Lobeck croit à tort que les λόγκχ mis en vers par Julien sont différents de
ceux qui sont conservés sous le titre de Χαλδαϊκα λόγια (Aglaophamus, p. 102 -
103); d'après ce que dit Psellus on reconnaît aisément que les deux titres
ne désignent que le même recueil d' oracles. La note suivante d'un scholiaste
de Lucien (éd. Reitz, III, p. 39) est en faveur de ce fait: ιερατικά οία ε'κος τα
τελεστικά φησιν 'Ιουλιανού, ά Πρόχλος δπομνηματίζει, οΐς ό Προκόπιος άντιφθίγ-
γεται πάνυ δεξιώς.
ε' (2) ΕίώΟει δε πολλάχις χα\ τούτο λέγειν, ότι «Κύριος μάνα αν των αρχαίων ην,
απάντων βιβλίων Ιποίουν φέρεσθαι τα Λόγια κα\ τον Τίμαιον, τα δε αλλά ηφάνιζον
î'x των νΰν ανθρώπων, δια το χαι βλάπτεσθαι Ινίους των εικξ χαι άβασανίστως ?ν-
τυγχανόντων α5τοΓς.* Marinus, Vie de Proclus, éd. Boissonade, Leipzig,
1814, p. 30. — Dans ses ouvrages Proclus appelle les oracles chaldéens θεοδί-
δα*τ* λόγια, ^νθεος ποίησι:, iepot χρησμοί etc. 316 OUVRAGE PERDU DE PROCLUS
Και τάς των προ αύτοϋ φιλοσόφων εξηγήσεις συνελών μετά ττ,ς προση
κούσης έπικρίσεως έξεπόνησεν, τάς τε άλλας χαλδαϊκας υποθέσεις και
τα μέγιστα των υπομνημάτων εις τα θεοπαράδοτα λόγια κατεβάλετο
έν πέντε δλοις ετεσιν αυτά συμπληρώσας (1).
L'ouvrage de Proclus, après avoir excité la colère des chré
tiens, réfuté par les uns, condamné par les autres, a enfin
péri, on ne sait dans quelles circonstances; il se conservait
encore au onzième siècle (2) et les auteurs le citent sans le
moindre scrupule de lèse-religion (3). Psellus en donna même
une analyse devant le tribunal qui fut convoqué par Isaac
Comnène (1057) pour juger le patriarche Michel Cérulaire,
accusé de néoplatonisme. Je publie cette analyse, qui peut
donner quelque idée de l'ouvrage perdu de Proclus.
Ούτος (Proclus), τήν έξηγητικήν εις άκρον άκριβωσάμενος δύναμιν,
την των έπων οιαλύει συνθηκην και λόγω πεζω τα εκείνων (les
oracles en vers) έ*τίθησι δόγματα. Τούτων ουν όλίγ' ά'ττα τοις κα-
τ7,γορουμένοις νυνί παραθησομαι, όπως άν γνοίητε ότι πάλαιαν και
πολλοίς χρόνοις κατασιγασθεΐσαν άσέβειαν ό μέγας της εκκλησίας φωστηρ
καί νέος δογματιστής (Michel Cérulaire) τοις Εύαγγελίοις συννίνεγκεν.
Είρτικώς γαρ ούτος περί διαφοράς των καλουμένων θείων δυνάμεων,
ώς αϊ μεν ύλικώτεραι, αί δε άϋλότεραι, και αϊ μέν ίλαραί, αϊ δε εμ
βριθείς, καί αί μεν μετά δαιμόνων, αϊ δε καθαρώς περιγίνονται, ευθύς
επιφέρει περί καιρών καθ' ου; καλούνται, και περί τόπων έν οίς, καί περί
των όρώντων το θείον φως ανδρών η γυναικών, σχημάτων τε τούτο>ν και
θείων συνθημάτων, και μέτεισιν ούτως έπϊ τάς ένθεαστικας θεαγωγίας,
κ ών, φησιν, αϊ μέν επί άψύνων είσίν, αί δε επί έμψυχων, καί τούτων
αί μέν έπί λογικών, αί δέ επί αλόγων* καί γαρ άψυχα, φησι, πολλάκις
πληρούνται θείου φωτός, ώσπερ τα χρησμωδοΰντα των αγαλμάτων έξ
έπιπνοίχς θεών τίνος η δαιμόνων αγαθών" καί άνθρωποι οέ κάτοχοι
(1) Idem, p. 20—21.
(2) Ξένην δε ιδιότητα τον ΊχΟύν τούτον (φιλομτ]λαν) ό Πρόκλος την χαλδαϊκην φι-
λοσοφίαν εξηγούμενός φησιν. Symeon Seth, περί τροφών δυνάμεως, ρ. 118 (dans la
collection Teubner).
(3) C'est probablement dans cet ouvrage que Proclu^attaquait le christianisme :
οΖτός Ιστι Πρόκλο; 6 δεύτερος μετά τον Πορ φύριον κατά Χριστιανών την μ,ιαραν και
Ιφύβριστον αδτοϋ γλώσσαν κενώσας (Suidas, Πρόκλο;) ; d'après le même auteur les
commentaires de Proclus étaient partages en dix livres. OUVRAGE PERDU DE PROGLUS 317
γίνονται καί δέχονται πνεύμα θείον, οι μεν έκ ταύτομάτου, καθάπερ
οι λεγόμενοι θεόληπτοι, κατά τινας περιόδους τοϋτο πάσχοντες και αο
ρίστως οπότε τύχοιεν, οι δε άνακινησαντες εαυτούς προς τον ένθεασμόν
εκ τίνος προαιρετικής ενεργείας, ώσπερ έν Δελφοΐς ή προφήτις περικα-
θίσασα τω στομιω, και άλλοι μ.αντικοΰ πιόντες ύδατος ». Είτα ειπών
ά δει ποιεϊν αυτούς, επάγει « και τούτων προσγινομένων ένεργήσαι δει
την θεαγωγίαν και έπίπνοιαν γενέσθαι και παράλλαζιν της διανοίας*
άλλα καί τούτων των ένθεασμών οί μεν γίνονται παντελώς έζισταμέ-
νων των κατόχου καί ουδαμώς έαυτοΐς παρακολουθούντων, οί δε θαυ-
μαστόν τίνα τρόπον μετά παρακολουθήσεως* όπου γε δη καί εις εαυτόν
δύναται τη θεαγωγία y pvjaOat, καί αυτός είσδεζάμενος την έπίπνοιαν
είδέναι τίνα τε ενεργεί καί τί φθέγγεται καί πόθεν δει άπολύειν το
κινούν" παντελούς γαρ της έκστάσεως γινομένης, άλλου πάντως χρεία
του έφεστώτος τοις κατόχοις καί νηφοντος ». Είτα δη πολλά εΐρηκώς
περί διαφοράς θεαγωγιών, επί τω τέλει επάγει" « προκαταστέλλειν δε
πάντα τα εμπόδια χρή της θεών έπιφοιτησεως καί ήρεμίαν έπιτιθέναι
των περί ημ.ά*ς πασαν, IV ατάραχος καί μετά γαλήνης ή παρουσία γέ-
νηται των καλουμένων ΰφ' ήμ.ών πνευμάτων. » Επί τούτοις καί ταΰτα
τίθησιν δτι α ταΐς παρουσίαις των θεών πολλάκις συγκινείται και υλικά
πνεύματα, ών την επιφοίτησιν καί την κίνησιν μ,ετά τίνος βίας γινομέ-
νην οΰ φέρουσιν οί ασθενέστεροι δοχεις. »
Τα μεν ουν των Χαλδαίων καί του Πρόκλου, ώς εκ πολλών ολίγα
έρεΐν, ταϋτα* καί οΐμαι ώς αδιάφορος έστιν ·?|ν έξετάζομεν νυν θεαγω
γίαν τε καί έπίπνοιαν προς την ΐδικήν ταύτην καί άπηγορευμένην των
Χαλδαίων αίρεση" ού γαρ θεαγωγία τό γ'.νόμενόν έστιν, ώς δήλοι χου-
νομα, άλλα πνευμάτων υλικών έπιφοίτησις οίς εκείνοι το του θεοϋ
έπιτιθέασιν ονομχ. Ο τοίνυν τοιούτων εαυτόν έζαρτη'σας πνευμάτων καί
τοιαύτην πρεσβεύσας έπίπνοιαν καί θαυμάσας μ-εν την της γυναικός (1)
κατοχήν καί ως τίνα των κρειττόνων αύτην εκπλαγείς, τιμησας δε κα^
τους μυσταγοιγοΰς (2) της αίρέσεως, πότερον της ημετέρας αύλης ων
τυγχάνει ί] της ελληνικής καί χαλδαϊκης συμμορίας ; καί πότερον χρεών
(1) Une pythonisse gui,, escortée d'une bande de moines, parcourait l'empire
et dictait des oracles à la mode chaldéenne. Selon Psellus, le patriarche accusé
protégea cette femme, en lui ouvrant même le sanctuaire de Sainte - Sophie.
(2) Les chefs de la bande néoplatonicienne, Nicétas et Jean, deux moines de
l'Ile de Chio.